Download1

همایش

كتاب چكيده مقالات همايش بين المللي گردشگري ديني و توسعه فرهنگ و زيارت (فارسي)

3. نقش حفظ آثار اسلامی و تاریخی در گردشگری دینی

مریم پویانی‌پور

 شهر مشهد از قدمت چندانی برخوردار نیست و در حقیقت، پس از ویرانی شهر قدیم توس اهمیّت یافت و روز‌به‌روز نیز بر اهمیّت آن افزوده شد. هستۀ اصلی شهر مشهد، قریۀ سناباد است که در حدود چهار فرسخی شهر قدیم توس قرار داشت. ‌هارون‌الرشید خلیفۀ عباسی در باغی در سناباد دفن گردید. پس از شهادت حضرت رضا(ع) امام هشتم شیعیان به دست مأمون خلیفۀ عباسی، پیکر مطهر آن حضرت نیز در همان باغ، به خاک سپرده شد.

          در سدۀ چهارم قمری، دورتادور مدفن این دو تن، حصار بسیار محکمی ساخته شده بود که در حملۀ مغول به ایران، توس نیز از این حمله مصون نماند و ساختمان‌هایی که بر سر این دو قبر در سناباد ساخته شده بود، صدماتی دید و ویران شد اما بر اثر توجه تنی چند از ثروتمندان شیعه، از نو ساخته شد. در حقیقت به یمن و برکت وجود پیکر مطهر امام هشتم شیعیان، حضرت رضا(ع) در آنجا بود که این قریه رفته‌رفته، رو‌به آبادانی و گسترش نهاد.

        حمدالله مستوفی از نخستین کسانی بود که سناباد را «مشهد» نامید و از آن پس نیز به همین نام مشهور شده است. مشهد از این زمان به بعد، رفته‌رفته به صورت شهری بزرگ درآمد و سیاحانی مانند ابن‌بطوطه از آبادانی، شکوه و بزرگی آنجا و تزئینات مزار امام رضا(ع) یاد کرده‌اند.

         اما اوج رونق، گسترش، بزرگی و شکوه و عظمت مشهد با ظهور صفویه در تاریخ ایران آغاز می‌شود. با روی‌کارآمدن سلسلۀ صفویّه و رسمیت یافتن مذهب تشیّع به‌عنوان مذهب رسمی ایرانیان در دوران شاه اسماعیل صفوی، بنیانگذار صفویه، شاهان صفوی توجه ویژه‌ای به این شهر کردند و در رونق و آبادانی آنجا بسیار کوشیدند؛ به‌ویژه دو تن از شاهان این سلسله، شاه طهماسب اول و شاه عباس کبیر، در این راه تلاش‌های بسیاری کردند.

        در حقیقت، اعتبار و اعتلای شهر مشهد به عنوان یک قطب زیارتی و گردشگری دینی در جهان اسلام، پیوند ژرفی با کارها، اقدامات و توجهات ویژۀ صفویان به این شهر و مدفن متبرک امام هشتم شیعیان داشته و آنان سهم بسزایی در جهت‌دهی و سمت‌دهی این شهر در دست‌یابی به موقعیت کنونی خود داشته‌اند.

         هدف این مقاله در راستای روشن نمودن نقش صفویه در رشد، اعتلا و اعتبار شهر مشهد به عنوان یکی از مهم‌ترین قطب‌های زیارتی و گردشگری در ایران و جهان اسلام است که با اتکا به منابع و مآخذ اولیّه و نیز نگاهی به پژوهش‌های متأخر معتبر و بر پایۀ روش تحقیق کتابخانه‌ای انجام گرفته است.

    کلیدواژه‌ها: مشهد، سناباد، توس، حضرت رضا(ع)، صفویه، شاه عباس، شاه طهماسب، اسلام، مذهب شیعه و تشیّع.

آستان قدس رضوی، گردشگری مذهبی و خدمات فرهنگی‌ اجتماعی

همیرا زمانی‌فراهانی، پوراندخت اعتمادیه

آستان قدس رضوی، مجموعه‌ای کامل و بی‌نظیر است که در خود علاوه بر بار زیارتی‌مذهبی، مهم‌ترین مرکز شناخته شدۀ زیارتی شیعه در ایران و منطقه بوده که از وجهۀ فرهنگی و اجتماعی نیز برخوردار است. در این مقاله، با استفاده از اطلاعات موجود و در دسترس و تجربیات شخصی نگارنده، در کنار جاذبۀ زیارتی به بررسی جایگاه و امکانات فرهنگی‌اجتماعی آستان قدس رضوی پرداخته می‌شود و راهکارها و پیشنهادات کاربردی لازم نیز در این رابطه ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها: آستان قدس رضوی، زیارت، سیاحت، خدمات فرهنگی‌اجتماعی.

بررسی راهکارهای توسعۀ توریسم در مناطق روستایی با استفاده از مدل تحلیلی SWOT

(مطالعۀ موردی: مجموعه زیارتی خالد نبی و روستاهای پیرامون)

ایوب بدراق‌نژاد، مجتبی حسین‌نژاد، سمیّه خسروی

امروزه، گردشگری در مناطق روستایی به عنوان یکی از مکانیزم‌های توسعۀ این نواحی از اهمیّت ویژه­ای برخوردار است. انسان‌ها به دلیل فشارهای زندگی صنعتی، علاقه به آداب و رسوم و فرهنگ‌های محلی، طبیعت­گردی، مکان‌های مذهبی و... به گردشگری روی می­آورند. گردشگری به هر دلیل که انجام شود، می‌تواند درآمد فراوانی را عاید نواحی روستایی نماید اما از دیدگاه گردشگری منابع طبیعی و انسانی موجود در نواحی روستایی تا زمانی که به جاذبه تبدیل نشوند، ارزش گردشگری ندارند. این در حالی است که بسیاری از این منابع بالقوه، به علت نبود سرمایه و بی‌توجهی مسئولان، به فعل درنیامده و جاذبه محسوب نمی‌شوند. مجموعۀ زیارتی خالد نبی(ع) در شهرستان کلاله، از توابع استان گلستان، منسوب به خالد‌بن‌سنان از پیامبران عرب بعد از حضرت عیسی(ع) بوده است و نسب ایشان به اسماعیل ذبیح‌ا... می‌رسد که برای مسلمانان و مسیحیان بسیار محترم است؛ نمونه­های فراونی از این پتانسیل­ها و منابع ارزشمند، پنهان است. جاذبه­های توریستی، تپّه‌های باستانی و چشم­اندازهای طبیعی، این مجموعۀ زیارتی را یکی از پتانسیل‌های خوب توسعۀ گردشگری در این منطقه معرفی نموده است. در همین راستا، تحقیق حاضر به منظور بررسی و شناسایی ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های توسعۀ توریسم روستایی تدوین گردیده که مطالعات آن به روش کتابخانه­ای، اسنادی و میدانی صورت پذیرفته و با استفاده از مدل تحلیلی SWOT، استراتژی‌های اجرایی در راستای توسعۀ توریسم در این منطقه ارائه گردیده است.

کلیدواژه‌ها: توریسم، مناطق روستایی، مدل تحلیلیSWOT، مجموعه زیارتی خالد نبی.

الزامات معمارانه زيارتگاه‌هاي اسلامي در جهت تقويت احساس حضور

سيدمهدي خاتمي

بي‌شک يکي از مهم‌ترين اهداف مجموعه‌هاي زيارتي، ارتباط روحي و قلبي زائر با امام یا امامزاده است و بسياري از توقعات ديگری که از مجموعه‌هاي زيارتي وجود دارد، در حقيقت در حاشيۀ همين امر است. اگر گفته‌اند شرايط آسايش زائر بايد فراهم گردد، يا مجموعۀ حرم بايد براي او خوانا باشد، يا آنکه امنيت او برقرار شود، همه براي آن است که مانع اين مسئلۀ مهم و هدف اصلي؛ يعني احساس حضور نشود.

معماري مجموعه‌هاي زيارتي مي‌تواند در جهت تحقق اين مسئلۀ مهم و تقويت احساس حضور مؤثر واقع شود و يا باعث تضعيف اين احساس مهم گردند و لذا توجه به کالبد فضاهاي زيارتي در اين زمينه اجتناب‌ناپذير است؛ البته بايد توجه داشت که بخش مهمي از احساس حضور، امري قلبي و متافيزيکي است. به عبارت ديگر و با نگاهي فراتر از مسائل کالبدي و فضايي، محرک‌هايي که احساس حضور نزد امام را در ما تقويت مي‌کنند و انسان را به سمت اين رابطه سوق مي‌دهند، مي‌توانند از داخل و يا خارج انسان باشند که آن‌ها را مي‌توان به ترتيب: محرک‌هاي دروني و بيروني ناميد. محرک‌هاي بيروني که موضوع بحث اين مقاله هستند، شامل: علائم، نشانه‌ها، آيات و رمزها است.

 نقش نشانه‌ها، نمادها و يادمان‌ها در فضاهاي زيارتي، نسبت به ساير فضاها به اوج خود مي‌رسد و اين ناشي از خصوصيت روايتگري و نمادين اين فضاهاست. در پس هريک از اين نشانه‌ها و نمادها، معنايي عميق نهفته است. بزرگ‌ترين و مهم‌ترين نشانۀ مجموعه، خود بقعه است. مرقد و ضريح مطهر در زير اين بقعه قرار دارد و گنبدي رفيع و با عظمت بر روي آن افراشته شده است. گنبدی که بر مرقد منطبق است، نمايانگر اوج و ملتهب‌ترين کانون زيارت در صحنه بيروني است. رؤيت گنبد، قلب زائر را به امام متصل مي‌کند و در اين لحظات است که اشک از چشمان زائر سرازیر مي‌شود و با امام نجوا مي‌کند.

در اين مقاله، سعي خواهد شد تا با بررسي تطبيقي برخي از حرم‌هاي مهم شيعي در اين زمينه و همچنين واکاوي تأثير احساس حضور بر کالبد معماري مهم‌ترين مفاهيم معماری و شهرسازی که در جهت تقويت اين مفهوم کمک مي‌کنند، تبيين شود. نويسنده اعتقاد دارد اين مفاهيم چه در مباحث نظري معماري مرتبط با اين بحث و چه در فضاهاي زيارتي اسلامي به کرات تکرار شده و مي‌شوند؛ لذا در اين نوشتار تلاش مي‌گردد تا با اتکاء بر روش‌هاي کيفي تحقيق، اين مباحث و نمونه‌ها مرور گردند و مفاهيم پشت آن‌ها در اين زمينه استخراج گردند. تبيين و استخراج اين مفاهيم در يک چارچوب مفهومي روشن مي‌تواند در توسعۀ مکان‌های زيارتي و همچنين در نقد و اصلاح طرح‌هاي موجود مفيد واقع شود.

    کلیدواژه‌ها: فضاي زيارتي، حرم، مکان‌های مقدس، احساس حضور

دارالسلام ثانی دری از بهشت بر روی گردشگران

پروانه خانیا، خاطره باغبان، دلارام باغبان

آرامستان تخت فولاد اصفهان، معروف به دارالسلام ثانی، دومین قبرستان مهم شیعیان بعد از دارالسلام نجف اشرف است.

از این سرزمین‌های مقدس با مساحت 75 هکتار در جنوب شرقی باغ شهر دورۀ صفوی به عنوان دری از درهای بهشت یاد می­کنند. این مکان تجلی­گاه کم‌نظیری از هویت تاریخی و مذهبی ایران است که مجموعه‌ای از هنرهای نفیس مانند: خطاطی، حجاری، نقوش، اشعار و معماری ایرانی اسلامی را در خود جای داده است و هر سنگ قبری خود مآخذ گران‌قدری برای تاریخ فرهنگ این مرز و بوم و از فضایی معنوی برای سیر و سلوک زائرین برخوردار است.

اینجا مدفن یکی از پیامبران الهی به نام یوشع نبی، از بزرگان اسرائیل و حدود 2500 نفر از مفاخر بزرگ اسلامی و 7300 شهید و 1200 شهید گمنام است. قدیمی­ترین آثار آن مربوط به عهد دیلمیان و مزار قدیمی مربوط به 685 ق را آنجا یافت کرده­اند.

این مکان با 55 تکیۀ موزه­ای از مجموعه آثار به‌دست آمده، کتابخانه و تعدادی آب‌انبار، کاروانسرا، سقاخانه و سنگاب و بادگیر با باور و اندیشه­های دینی و ارزشی معنوی والا می‌تواند در جذب گردشگر به اصفهان نصف جهان کمک شایانی نه تنها در بعد فرهنگی و اجتماعی، بلکه در زمینه­ی اشتغال­زایی و درآمدزایی کشور نماید.

در این تحقیق سعی شده ضمن معرفی این مکان ارزشمند چالش­ها و فرصت­های پیش رو در گردشگری مذهبی کشورمان مورد توجه قرار گیرد، همچنین این تحقیق، همراه با نقشۀ تکایا، عکس بناها و CD مجموعه است.

کلیدواژه‌ها: اسلام، تخت فولاد، زیارت، فرهنگ، کارآفرینی، گردشگر مذهبی، معماری، هنر.

تبيين جايگاه گردشگري مذهبي ايران در جهان اسلام

حسن دادرس، روشن بابائي‌همتي

كشور ايران به لحاظ موقعيت ممتاز جغرافيايي در ميان كشورهاي ديگر ضمن برخورداري از قابليت‌ها و جاذبه‌هاي گردشگري و از جمله گردشگري مذهبي، زمينه‌هاي مناسبي را برای توسعۀ اين بخش داراست. تنوع جغرافيايي ايران كه از شمال به جنوب و از غرب به شرق كاملا مشهود است، موجب تنوع جمعيّت و خصوصيات اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي شده است. توزيع و تراكم گروه‌هاي قومي و مذهبي مشتمل بر فارس، كرد، ترك، تركمن، بلوچ، عرب، تالش و... تأییدی بر مطالب گفته شده است.

وجود حدود 8 هزار و 919 نقطه، بستۀ سرمايه‌گذاري مذهبي، تاريخي و ملي با تعداد 4 هزار و 319 اثر در زمره آثار ثبت شده و وجود 5 هزار و 800 بقاع متبركه و تعداد 3 هزار و 119 مكان مذهبي ثبت شده شامل: حسينيّه‌ها، مساجد، مدارس علمي مذهبي و حوزه‌هاي علميه، كليسا، كنيه، آتشگاه و نيايشگاه از اديان مختلف در ايران در فهرست ميراث ملي نيز نشانگر اهميت گردشگري مذهبي و ضرورت توسعۀ آن در ايران است.

کلیدواژه‌ها: توسعه، گردشگري مذهبي، ايران، جهان اسلام.

نقش گردشگری مذهبی‌ زیارتی بر توسعۀ فیزیکی شهر کربلا

فرزانه رزاقیان، معصومه توانگر

شهر کربلا، محل وقوع واقعۀ خونین تاریخ تشیّع، یکی از مهم‌ترین مقاصد زائران شیعه است که سالانه پذیرای 15 میلیون نفر زائر است. اين شهر تا قبل از واقعۀ کربلا به صورت بيابان بوده ولی با شکل‌گیری حرمین شریفین پس از واقعۀ کربلا در سال 61 هجری قمری (‌640 میلادی‌) به يكي از مهم‌ترین شهرهاي زيارتي جهان اسلام تبديل شده است. بنابراین می‌توان گفت که عامل اصلی شکل‌گیری شهر کربلا، عاملی کاملا مذهبی بوده و حرمین شریفین، هستۀ اصلی و اولیۀ کالبدی آن است. با این هستۀ مذهبی، شهر به صورت ارگانیک و شعاعی در اطراف حرمین به رشد خود تا سال 1920 میلادی ادامه داد. در این دوره، شهر به صورت دایره‌ای بود که مرکز آن مجموعۀ حرمین قرار داشت. پس از آن از سال 1944 به بعد، شهر به دلیل وجود بیابان‌ها و دریاچۀ نمک در اطراف آن، به سمت جنوب رشد کرد. با توجه به نحوۀ رشد شهر کربلا، این شهر هم‌اکنون دارای دو نوع بافت جدید و قدیم در پیرامون حرمین شریفین و مناطق تازه‌سازتر جنوبی است. بنابراین نقش مذهبی و زیارتی این شهر موجب توسعۀ گردشگری مذهبی و زیارت در شهر شده و بر نحوۀ توزیع کاربری‌های گردشگری، اقامتی و پذیرایی، مراکز خرید و توزیع شبکه‌های راه‌های داخلی شهری آن تأثیر گذاشته است. در مقالۀ حاضر، براساس مطالعات اسنادی روند توسعۀ فیزیکی شهر کربلا از ابتدای شکل‌گیری آن تا دورۀ معاصر، تأثیر عامل گردشگری مذهبی و زیارتی بر روی مناطق مختلف شهری، سمت توسعۀ شهر و کاربری‌های مرتبط با گردشگری زیارتی و شبکۀ راه‌ها ملاحظه شده است. در پایان، پراکنش هتل‌ها و اقامتگاه‌ها، فضاهای تجاری و مراکز خرید براساس نقشه‌های موجود بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها: توسعۀ فیزیکی کربلا، کاربری‌های گردشگری،گردشگری مذهبی، مراحل شکل‌گیری شهر.

(مطالعۀ موردی: زیارتگاه چک‌چک)

محمّدصادق طالب، ملیحه ذاکریان، علی باقری‌کشکولی

گردشگری مذهبی یکی از قدیم‌ترین گردشگری‌های گذشته و در حال حاضر در سراسر جهان است. در واقع گردشگران مذهبی، گردشگرانی فرهنگی هستند که برای زیارت مکان‌ها، آثار، یادمان‌های مذهبی، انجام اعمال مذهبی و دینی، ترویج و آموزش و گذراندن اوقات فراغت در مکان‌ها و مراکز مذهبی جهان سفر می‌کنند. با توجه به ماهيت موضوع و مؤلفه‌هاي مورد بررسي، نوع تحقيق كاربردي‌توسعه‌اي و روش بررسي آن توصيفي‌‌تحليلي است. جامعۀ آماري، كليۀ گردشگران داخلي و خارجي به زیارتگاه چک‌چک است. برای تجزیه و تحلیل اطلاعات از روش‌های آمار استنباطی مانند: ضریب رگرسیون، تحلیل واریانس و تحلیل مسیر برای تأثیر عوامل مؤثر بر نقش مذهب در توسعۀ گردشگری مذهبی در شهرستان اردکان استفاده شده است. براساس نتایج تحلیل، مسیر متغیر‌های وجود مکان‌های زیارتی زردتشتیان با میزان 822/0 و پایبندی به آیین‌های مذهبی با میزان 752/0 بیشترین تأثیرها را در توسعۀ گردشگری مذهبی در شهرستان اردکان داشته‌اند. نتایج مدل رگرسیون خطی ساده برابر با 652/0 است؛ یعنی به ازای افزایش در تعداد گردشگران، ساختار فضایی توسعۀ این شهرستان نیز افزایش می‌یابد؛ به عبارت دیگر افزایش تعداد گردشگران موجب افزایش توسعه و افزایش میزان شاخص‌های اقتصادی توسعه در شهرستان اردکان می‌گردد. همچنین ضریب همبستگی چندگانه (R) محاسبه رابطۀ اعتقادات مذهبی زرتشتیان و توسعۀ مکان‌های زیارتی و مقدس را با میزان 812/0 تأیید می‌کند که نشان می‌دهد 2/61 درصد از تغییرات توسعۀ مکان‌های زیارتی و مقدس ناشی از اعتقادات مذهبی زردتشتیان است؛ به عبارت دیگر در مناطقی که دارای مکان‌های دینی و مذهبی هستند، سطح توسعۀ گردشگری مذهبی بسیار بیشتر است. در نهایت راهبردهایی چون تلاش در جهت احداث تأسیسات و تجهیزات رفاهی برای استفاده گردشگران در زیارتگاه چک‌چک، ایجاد فضاهای سبز یا جاذبه‌های دیگر در کنار مکان‌های زیارتی، تبلیغات گسترده برای جذب توریست و استفاده از درآمدهای مکان‌های مختلف زیارتی برای بهسازی و حفاظت از این زیارتگاه‌ها برای توسعۀ گردشگری می‌تواند باعث توسعۀ گردشگری مذهبی در شهرستان اردکان گردد.

کلیدواژه‌ها: مذهب، گردشگری دینی، توسعۀ اقتصادی، زیارتگاه چک چک، شهرستان اردکان، یزد.

بررسی اهمیّت آثار اسلامی تاریخی در توسعۀ گردشگری اسلامی، مطالعه موردی: مسجد جامع شوشتر

گردشگری اسلامی دارای معانی گسترده‌ای است. برخی آن را با انواع گردشگری مانند گردشگری خانوادگی که هم پایبند به آموزه‌های اسلامی باشد و هم با هدف کشف و شناخت آثار به‌جامانده از تمدن دور و نزدیک انجام می‌شود، مرتبط می‌دانند. بنابراین تعریف، گردشگری اسلامی می‌تواند یکی ازمهم‌ترین انواع گردشگری در ایران باشد؛ چرا که ایران کشوری پایبند به آموزه‌های اسلامی است و گونه‌هایی از توریسم مانند توریسم تفریحی که در دنیا بسیار پررونق بوده، نمی‌تواند جایگاه ویژه‌ای را در ایران به خود اختصاص دهد. همچنین، از آنجا که ایران دارای مکان‌های اسلامی و تاریخی فراوان است، با برنامه‌ریزی صحیح در این زمینه، می‌توان زمینۀ توسعۀ گردشگری را در دو بعد بازدید از این آثار و همچنین زیارت فراهم نمود و بدین وسیله، هم به جذب گردشگر پرداخت و هم زمینۀ حفظ این آثار را فراهم کرد. با توجه به چنین قابلیتی در کشور و با توجه به این مهم که یک پنجم از جمعیت دنیا را مسلمانان تشکیل داده‌اند، می‌توان صنعت توریسم خارجی را نیز در ایران با تکیه برگردشگری اسلامی ارتقاء داد. در این تحقیق که با هدف بررسی اهمیّت آثار اسلامی‌تاریخی در توسعۀ گردشگری اسلامی انجام شده، مسجد جامع شوشتر که یکی از قدیمی‌ترین مساجد جامع در ایران که هم به لحاظ تاریخی و معماری زیبای آن و هم از لحاظ مذهبی دارای اهمیّت فراوانی است، به عنوان مطالعه موردی انتخاب شده است. روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش، کتابخانه‌ای است و با استفاده از مدل SWOT به تجزیه و تحلیل اطلاعات پرداخته شده؛ نتایج، نشانگر توجه بیشتر به این اثر، در زمینۀ حفاظت از آن و تلاش برای جذب علاقمندان به توریسم اسلامی در این مکان است و در نهایت با استفاده از یافته‌ها و همچنین با بهره‌گیری از مدل SWOT راهبردهایی ارائه گردیده است.

کلیدواژه‌ها: توریسم اسلامی، آثار اسلامی تاریخی، مسجد جامع شوشتر.

مطالعات تاريخ شهرسازی و دينی روايت می‌کنند كه مشهد، دمشق، رم و قاهره از معدود شهر‌های جهان‌اند که از هزاره‌های قبل تاکنون همواره مرکزیت دينی، اقتصادی، سياسی و ارزش‌هايی قدرتی، نهفته در حریم آستان قدس رضویرا حفظ نموده‌اند. در این شهر‌ها، آثاری از تمدن‌های دوران مختلف در نوع زندگی مردم، تبلوری از ارتباط، هويت بومی و آيينی آنان را معرفی می‌نمايد، طوری كه برای هر مخاطب ياری به دعوتی باشد كه در گردشگری دینی و بازخور اقتصادی آن بازیابی شود. مراكز دينی از ديرباز هچمنان در نظر اقوام پارت خراسان، یا به نوعی جامعۀ مذهبی در تمدن بومی خراسانی بوده و چه بسااينكه می‌دانيم پایتخت‌های قلمرو بزرگتر همواره در حال جابه‌جایی و گردشگری بوده‌اند، به‌عبارتی روزگاری در وادی پارس و استخر، زمانی در شوش و همدان و دوره‌ای باارزش‌ها و ارتباط‌های خاص خود، مراكزی دیگر همچون ريوند و مشهد رونق يافته و سپس برخی به‌کلی از رونق افتاده‌ و يا حتی قرن‌ها خالی از سکنه شده‌اند ولی استمرار ارزش‌های انسانی آستان قدس، از نوع مهم‌ترین بوده؛ لذا تحقيق و تنظيم برنامۀ گردشگری، آن را ملزم مي‌کند تا مناسبات معماری، شهری، ملی، منطقه‌ای و حتی در مقياس جهاني در عمل مقایسه‌پذیر با مراكز دينی در ديگر نقاط دنيا باشد تا اينكه از استراتژی اين ارتباط در وظيفۀ گردشگری، يك رويكرد روحاني اسلامی، اقتصادی و چرخۀ زنده و پوياتر از نوع كيفيت و هويت اسلامی را شامل گردد. نویسندگان در این مقاله‌، جوانب معماری و آشنايی با روند توسعه و بازنگری آن را مطالعه و آن را به‌عنوان يك زبان رسانه، گردشگری، اقتصادی و تحقيقات در چگونگی مناسب‌سازی فضاها و همزمانی اسلامی آن بررسی کرده‌اند؛ به اميد اينكه برای شهروندان، گردشگران و زائرين امام رضا(ع)، چشمگیر و پذیرفتنی باشد.

 کلیدواژه‌ها: مدیریت جهانگردی اسلامی، استراتژی، قطب گردشگری دینی، مرکزیت اقتصادی، سياسی، مناسبات معماری.

حوض‌ها از هنري‌ترين گونه‌هاي فضايي در معماري ايراني‌ اسلامي هستند كه به خاطر كاركردهاي چندگانه و چند بعدي فرهنگي، بهداشتي، عرفاني، اقتصادي، اجتماعي و... همواره مورد توجه طراحان بوده‌اند؛ به اين اعتبار در طول زمان، در تناسب با محيط وفضاي معماري، از نظر سازه‌اي، ساختاري، عناصر زيبايي‌شناسي و دلالت‌هاي چند بعدي، تغيير و تحول يافته‌اند و به اين ترتيب يكي از عناصر فضايي برجستۀ جاذبه‌هاي هر اثر معماري بوده‌اند. در این مقاله، حوض‌ها را از نظر مطالعات ميان‌رشته‌اي به اعتبار دلالت‌ها و كاربردهاي چندگانه محتوايي بيان كرده‌ايم، هر چند كه ارزش حوض‌ها در آثار معماري مذهبي و زيارتي بيشتر در مفاهيم عرفاني و بهداشتي آن تعريف شده است. مطالعۀ حوض‌ها از منظر مطالعۀ ميان‌رشته‌اي اقتصادي، هنري، رواني، بهداشتي و... مي‌تواند نگاه جديدي باشد در بيان زيبايي‌ها و كاركردهاي محتوايي، فرهنگي و اقتصادي واجتماعي آن‌ها. با اين نگرش، با طراحي هر حوض در محيط و فضاي مذهبي مي‌توانيم از جاذبه‌هاي گردشگري فرهنگي و ديني و عرفاني، به نقش جاذبۀ اقتصادي و رواني برسيم كه با اين نگاه، دامنۀ جاذبۀ گردشگري حوض‌ها در فضاي معماري‌مذهبي وسعت مي‌يابد، به‌خصوص در فضاهايی با قابليت وسيع و عميقي چون حرم امام‌رضا(ع) كه در اين مقاله با انتخاب موردي، حوض‌هاي حرم امام‌رضا(ع) نقش آن‌ها را در دلالت نظري و كاربردهاي اقتصادي، بهداشتي، رواني، گردشگري‌فرهنگي، اقتصادي و... بيان نموده‌ايم. اين نگرش، مطالعه‌اي است میان نسبت مشترك فرهنگ، محيط و معماري كه از نتايج برجستۀ چنين نگاهِ ميان‌رشته‌اي مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

1.      دريافت ارزش طراحي فضاهاي كوچك معماري در مكان‌هاي زيارتي از منظر كاركردهاي چندگانه.

2.      گسترش جاذبه‌هاي گردشگري اقتصادي و رواني از رهگذر طراحي حوض‌ها به عنوان يك جاذبه فرهنگي.

3.      درك ارزش آب به عنوان عنصر برجستۀ طراحي منظر در فضاهاي معماري زيارتي با كاركردهاي بهداشتي و رواني و لايه‌هاي پنهان و چند بعدي دلالت‌هاي عرفاني و اجتماعي.

4.      توسعۀ جاذبه‌هاي گردشگري ديني به‌ویژه در حرم امام‌رضا(ع) با استفاده از طراحي فضاهاي معماري سنتي و درك همنشيني آب و سنگ و رنگ و نور و ديگر مباني رفتارشناسي حركت و تهويه و تصفيّه و انرژي در حوض‌ها.

    کلیدواژه‌ها: حوض، گردشگري، معماري، فرهنگي

گردشگری مذهبی دهستان جبل (بخش کوهپایه، استان اصفهان) مطالعۀ موردی: امامزادگان موجود در دهستان

جعفر کریمی، محمدرضا محبوب‌فر

توریسم پدیده‌ای کهن است که بر بنیاد حرکت و جابه‌جایی انسان استوار است و در آموزه‌های دینی نیز به آن تأکید فراوان شده است. توریسم مذهبی به عنوان اولین شاخه از توریست‌های آرام و بی‌آزار به‌حساب می‌آید. توریسم مذهبی، افراد با مذهب‌ها و فرهنگ‌های متفاوت را به یکدیگر پیوند می‌دهد و به آن‌ها کمک می‌کند تا همدیگر را با وجود تنش‌های سیاسی و اجتماعی بهتر درک کنند. حرکت در جهت جذب جهانگرد مذهبی نخست، نیازمند درک مفاهیم و اصول مذاهب و احترام به آن‌ها و سپس تلاش در جهت تسهیل ارائه خدمات به زائران این مکان‌های مقدس است. از آنجایی که هدف از انجام این پژوهش نیز  بررسی تأثیرات و مقایسۀ گردشگری مذهبی در امامزادگان موجود در دهستان جبل (بخش کوهپایه، استان اصفهان) در جهت توسعه و برنامه‌ریزی گردشگری است؛ به همین منظور با استفاده از روش میدانی‌کتابخانه‌ای، ابتدا در مورد گردشگری مذهبی توصیفاتی ارائه گردیده و سپس با جمع‌آوری اطلاعات میدانی به مقایسه و بررسی گردشگری مذهبی در دهستان اقدام شد. با توجه به آنچه بررسی شد، مشاهده گردید که وجود امامزاده در روستاهای مورد بررسی، تأثیرات مثبتی در رونق گرفتن اشتغال داشته است و باعث همگرایی هرچه بیشتر روستاهای اطراف به این مناطق گشته و در ایجاد روحیۀ اتحاد و همدلی نقش بسزایی داشته است. از طرفی با توجه به کوهستانی بودن موقعیت امامزاده واقع در روستای جبل، نسبت به امامزاده واقع در روستای جزه و همچنین توجه بیشتر مسئولین به امامزاده روستای جبل، گردشگران بیشتری به این مکان می‌آیند.

کلیدواژه‌ها: گردشگری مذهبی، امامزاده، توسعه، دهستان جبل.

پهنه‌بندی و برنامه‌ریزی گردشگری دینی استان اصفهان براساس شرایط اقلیمی با استفاده از GIS

جعفر کریمی، محسن کریمی

جهانگردی عموماً بر بنیاد اساسی سفر و جابه‌جایی قرار دارد که خود زادۀ نیازهای گوناگون روانی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است. گردشگريمذهبييكيازشاخه‌هايمهمتوريسم بهشمارمي‌رودوشامل سهمبسیاری از فعاليت‌هاي جهانگردي مي‌شود كه با توجه به موقعیت ايران و وجود مکان‌های مذهبي بسیار، لازم است برنامه‌ريزي دقيقی در مورد آن صورت پذيرد. با توجه به اهمیّت گردشگری مذهبی، در این پژوهش نیز به برآورد شرایط کلیماتوریسم شهرهای مذهبی استان اصفهان در جهت برنامه‌ریزی گردشگری دینی اقدام شده است.برای تعیین پهنه‌های مناسب گردشگری دینی در استان اصفهان، به لحاظ آسایش شبانه و روزانه، داده‌های مورد نیاز از سایت هواشناسی طی دوره 15 ساله (1993تا2008) برای ایستگاه‌های سینوپتیک و کلیماتولوژی استان اصفهان، دریافت و سپس داده‌هاي مفقوده با استفاده از نرم افزارSPSS بازسازي و با استفاده از شاخص ترجونگ بررسی‌های لازم صورت گرفته و در نهایت داده‌های به‌دست‌آمده برای ترسیم نقشه و پهنه‌بندی به محیط GIS فراخوانده شده است و نقشه‌ها ترسم گردیدند. نتایج حاصل از تجزيه و تحليل داده‌ها، نشان می‌دهد که، شرایط آسایش اقلیمی استان اصفهان از شرایط بسیار خنک تا شرایط داغ در تغییر است و شرایط آسایش در طول شب تنها در 3 ماه ژوئن، ژوئیه و آگوست است كه به ترتیب در مناطق (خوروبیابانک و کاشان)، (قسمت شمالی استان از محدوده نائین و اصفهان و گلپایگان تاخوروبیابانک) و (خوروبیابانک، بیاضه و کاشان) وجود دارد و در طول روز، در ماه‌های آوریل، می، ژوئن، ژوئیه، سپتامبر و اکتبر در برخی از مناطق استان شرایط آسایش را، به ترتیب در مناطق (نواحی مرکزی و شرقی استان)، (از مرکز تا غرب استان)، (منطقه کوچک کوهستانی غربی)، ( تنها ایستگاه کوهستانی سینگرد در حوالی چادگان)، (در محدوده کوهستانی گردنه ملا احمد و نواحی غربی استان)، (در مناطق مرکزی، شمالي و جنوب استان)، برای برنامه‌ريزي و بهره‌برداري كليماتوريسم دینی دارا هستند و در واقع در طول شب، بهترین ماه در استان، به لحاظ آسایش، ماه ژوئیه و در طول روز، ماه آوریل است که گسترۀ بیشتری از استان در محدودۀ آسایش قرار دارد و براي برنامه‌ريزي و توسعۀ توريسم دینی باید مد نظر قرار گيرد.

کلیدواژه‌ها:گردشگری دینی، برنامه‌ریزی، کلیماتوریسم،GIS، استان اصفهان.

تصویر زیارتگاه­های ایران وعراق در سفرنامۀ ابن بطّوطه

نرگس گنجی، کبری سلیمیان

محمدبن‌عبدالله معروف به ابن‌بطوطه، جهانگرد مسلمان قرن هشتم هجری است که خاطرات سی‌سال سفر پیوستۀ او در کتابی که به «سفرنامۀ ابن‌بطوطه» شهرت دارد، به رشتۀ تحریر درآمده است. سفر طولانی و حیرت‌آور ابن‌بطوطه به قصد زیارت خانۀ خدا آغاز شده و سپس شرق و غرب عالم را درمی‌نوردد. وی نه تنها در هر منطقه از بلاد اسلامی به جست‌و‌جوی اصحاب علم و کمال برمی­آمده است؛ بلکه به زیارت قبور بزرگان و اولیای صالحین شتافته و جزئیات ارزشمندی از زیارتگاه­های مسلمین را در سفرنامه خود ذکر کرده است که شوق خوانندگان کتاب را برای زیارت این مشاهد کریمه و عتبات عالیات برمی‌انگیزد.

بدون شک، دیدار ابن‌بطوطه از مشاهد اهل بیت و آرامگاه‌های صالحان در ایران و عراق، از بخش‌های شگفت‌انگیز سفرنامۀ اوست که از هر جهت نیازمند مطالعه و پژوهش است؛ زیرا اطلاعات ارزشمند و مستندی از وضعیت گذشتۀ عتبات و آداب و سنن زیارت در بین مسلمانان، به ویژه شیعیان، در این مناطق را دربرمی­گیرد. مطالعه و تحلیل این بخش از سفرنامۀ وی، که موضوع مقالۀ حاضر است، نشان می­دهد که مکان‌های مقدس در نجف، کربلا، شیراز ومشهد‌الرضا از دیرباز در افزایش ارتباط معنوی میان مسلمانان و گسترش فرهنگ گردشگری دینی اهمیّت فراوان داشته است.

افزون بر این، پژوهش حاضر که با روش تحلیل محتوی انجام شده است، بر این نکته تأکید می‌ورزد که مطالعۀ سیر تاریخی عتبات مقدس و آداب زیارت آن در گذشته، می‌تواند با توجه به ضرورت­های زمان، الهام‌بخش رویکردهای جدیدی برای ارتقای گردشگری دینی باشد.

کلیدواژه‌ها: گردشگری دینی، سفرنامه ابن‌بطوطه، زیارتگاه­های ایران، زیارتگاه­های عراق.

گردشگری مذهبی در ایران باستان

شیوا منتظری

گردشگری مذهبی یکی از رایج‌ترین انواع گردشگری است. این نوع گردشگری با اشکال گوناگونی چون گردشگری زیارتی و تبلیغی از دیرباز نزد ملل گوناگون رواج داشته است.

    ایران نیز از گذشته‌های دور شاهد انواع گوناگونی از گردشگری مذهبی بوده است که به دلیل کمبود پژوهش‌های انجام شده در این زمینه، موضوع مقاله حاضر قرار گرفته است. در نگارش این مقاله از روش اسنادی بهره گرفته شده است.

 یکی از مهم‌ترین سفرهای تبلیغی در ایران باستان، سفر زرتشت به خاور این سرزمین، برای تبلیغ آیین خویش است. در دورۀ هخامنشیان مهم‌ترین سفرهای مذهبی توسط مغان صورت می‌گرفت که برای اجرای مراسم قربانی برای خدایان سه‌گانه اهورامزدا، مهر و ناهید از شهری به شهری دیگر سفر می‌کردند. 

 اما دورۀ ساسانیان به سبب پیوند نیرومند دین و دولت و پشتیبانی رسمی شاهان ساسانی از آیین زرتشت، پررونق‌ترین دوره در ایران باستان در زمینۀ گردشگری مذهبی به شمار می‌آید. در این دوره، گردشگری مذهبی به دو شکل سفر تبلیغی و زیارتی جلوه‌گر می‌شود. مهاجرت مانی به هندوستان در زمان اردشیر دوم برای تبلیغ آیین خود، مهم‌ترین نمونۀ سفر تبلیغی در این دوره است. زیارت مردم از مجموعه آتشکده‌های جنوب فیروزآباد، آتشکدۀ آذرفرنبغ و آذربرزین مهر، سفر پادشاهان و به تبع آنان، به دیار آذربایجان برای زیارت آتشکده آذرگشنسب، از مهم‌ترین سفرهای زیارتی عصر ساسانی محسوب می‌شود.

 اما در کنار آتشکده‌ها و معابدی که از دیرباز مورد احترام مردمان ایران زمین بوده است، باید از سبلان و نقش ویژۀ آن در جذب گردشگران مذهبی در ایران باستان یاد کرد؛ سرزمینی که در نزد زرتشت به منزلۀ طور برای موسی بود.

 گرچه پس از ورود اسلام به ایران، سفر و گردشگری در طی قرون نخستین، دچار رکود می‌شود اما با روی کار آمدن سامانیان در ایران و نیز یکپارچگی گستردۀ ملل گوناگون مسلمان در جهان، گردشگری و به‌ویژه گردشگری مذهبی رونقی دیگر می‌یابد.

کلیدواژه‌ها: گردشگری مذهبی، سفر تبلیغی، سفر زیارتی، ایران باستان، زیارتگاه، آتشکده.

از زیارت تا گردشگری: پژوهشی بر مقابر اسلامی

شناخت و به‌کارگیری صحیح ویژگی­های طبیعی و فرهنگی هر منطقه، به همراه کیفیت ارائه­ی خدمات رفاهی به جهانگردان، رمز پویایی و موفقیت صنعت جهانگردی محسوب می­شود. فرهنگ انسانی، مهم‌ترین جاذبه­ی­ گردشگری و آثار باستانی پرمخاطب­ترین نمونه­های برجای مانده از آن هستند. یادمان­های مذهبی مانند آرامگاه‌ها که جلوه­های بارزی از آیین­ و پرستش­­ انسان­ها­ هستند، بخشی از آثار باستانی به حساب می­آیند. مقابر دوران اسلامی ایران نیز، نمونه‌هایی از معماری آیینی هستند، که می‌توان دلیل ساخت آن‌ها را در جنبش­های سیاسی و مذهبی قرن 4 هجری جستجو کرد و تسلسلی از انوع منفرد تا مجموعه­ای، از ابتدای ساخت تا دوران معاصر، برای آن‌ها درنظر گرفت. مقابر، در گذشته­های دور به دلایل مختلفی اعم از، نماد خواسته­های مذهبی و سیاسی شیعه، برای شفاعت بانی از سوی صاحب آرامگاه و یا به قصد انتساب بانی به مقامی مذهبی برای کسب مشروعیت، ساخته می‌شدند. با گذر زمان و فراز و فرودهای مذهبی و سیاسی، برخی از این مقابر، کابرد آیینی و عبادی خود را از دست داده و اکنون به سازه­ای بدل شده­اند که تنها معرف ویژگی­های معماری آیینی زمان ساخت خود هستند اما برخی دیگر از آرامگاه­ها، نه تنها اهمیّت آیینی خود را حفظ کرده­اند، بلکه به مرور زمان تکامل یافته و به مجموعه­های آرامگاهی بدل شده­اند. در آرامگاه­های نوع اول، می‌توان تغییر و تحولات مذهبی، وجهۀ سلطنتی و درباری بانی یا صاحب مقبره را، از دلایل این استحاله دانست. در مقابر دستۀ دوم، شخصیت معنوی و الهی صاحبان مقبره، پویایی تقدّس و ماندگاری کارکرد آن را سبب شده است اما چگونه می­توان میان صنعت جهانگردی نوین و یادمان­های کهن مذهبی، ارتباط برقرار کرد؟ کدام یک از بخش­های مقابر اسلامی را می­توان به عنوان جاذبۀ گردشگری، مورد مطالعه و مداقّه قرار داد؟ این پژوهش که براساس مطالعات کتابخانه­ای و بررسی میدانی تنظیم شده، به مطالعۀ بازتاب­های فرهنگی مقابر اسلامی، از منظر گردشگری مذهبی می­پردازد. از آن­جایی که یکی از مهم‌ترین اهداف جهانگردی، ایجاد حظّ معنوی و آشنایی با فرهنگ سرزمین مقصد است، می­توان مقابر را یکی از مستعدترین بناها برای نیل به این مقصود دانست؛ چراکه مقابر دوران اسلامی به طور بالقوه، حاوی اطلاعات ارزشمندی دربارۀ نگرش و اعتقادات مردم، تحولات سیاسی و مذهبی، مسیرهای زیارتی، تماس اقوام و تأثیر و تأثرهای فرهنگی است. همچنین می­توان با مطالعه آرامگاه­ها، به جلوه‌هایی از سیر تحول معماری و تزیینات وابسته به آن در هر دوره و شرایط اقلیمی مناطق مختلف، دست یافت.

کلیدواژه‌ها: گردشگری مذهبی، آرامگاه­های دوران اسلامی ایران، نگرش شیعی.

نقش آثار و بناهای اسلامی در توسعۀ گردشگری مذهبی استان گیلان

مجید یاسوری، فریبا گراوندی

انسان از ابتدای تاریخ، مکان‌هایی را مقدس می‌دانسته و به منظور تأمین نیازها و خواسته‌های روحی، روانی و مادی خود به زیارت و دیدن آن‌ها می‌رفته و اعمال مذهبی خود را در این مکان‌ها انجام می‌داده است. شرکت در مراسم و مجالس مذهبی، به‌ویژه در ماه‌های محرم و صفر، یکی دیگر از اشکال گردشگری مذهبی در کشور است که کم‌و‌بیش در نواحی روستایی با همان شیوه سنّتی خود برگزار می‌گردد. «گردشگری مذهبی» به معنای بازدید از بقاع و مکان‌های دینی و همچنین، شرکت در مراسم مذهبی است که برای صاحبان ادیان، موجب آرامش و نزدیکی به خداست. با رواج اسلام در ایران و گسترش مذهب شیعه در قرون نخستین اسلامی، شهرها و روستاهای ایران به‌ویژه در شمال کشور، تبدیل به مراکزی برای زندگی سادات شد و پس از مرگ نیز مقبره‌هایشان زیارتگاه ارادتمندان گردید. استان گیلان با دارا بودن بیش از 1000 بقعۀ متبرکه، یکی از نقاط مهم دارای قابلیت در زمینۀ توسعه «گردشگری مذهبی» است. وجود آرامگاه آقاسیدجلال‌الدین اشرف، امامزاده ابراهیم، امامزاده‌ هاشم و خواهر امام‌رضا (معصومۀ ثانی) در این زمینه بسیار مورد توجه است. این مراکز برخلاف اهمیّت بسیار زیاد، فاقد ساماندهی کالبدی و امکانات اقامتی و رفاهی مناسب برای جذب گردشگر مذهبی است. تحقیق حاضر بر آن است تا ضمن معرفی مکان‌های مذهبی و زیارتی استان گیلان و شهرستان رشت و نیز مراسم مذهبی سنتی، مشکلات این مکان‌ها را بررسی نماید و در پایان، راهکارهای لازم را برای گسترش این نوع گردشگری ارائه دهد. بدین منظور، تعداد 500 پرسش‌نامه در اختیار گردشگران قرار گرفت و آن‌ها به این پرسش‌نامه‌ها پاسخ دادند؛ همچنین، تحقیقات میدانی، عکس‌برداری و سؤال از جامعۀ میزبان نیز صورت گرفت. براساس نتایج اولیّه تحقیق، علاوه برنداشتن شناخت و آشنایی گردشگران، این مراکز فاقد امکانات رفاهی و اقامتی لازم برای گردشگران است.

کلیدواژه‌ها: گردشگری مذهبی، بقاع متبرکه، مراسم مذهبی، شهرستان رشت

4. بایسته ها ؛ موانع و راهبردهای گردشگری دینی

بقاع متبركه جزء بيشترين، متنوع ترين و تأثيرگذارترين مكان هاي مذهبي در ايران به شمار مي‌روند كه تأثيرات آن ها ازجنبه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هاي مختلف شايسته بررسي است. اين مقاله با ارائه تعريف‌هاي گردشگري ديني، ديدگاه‌هاي مختلف مرتبط با آن را از نظر متخصصان تبيين مي كند و با نگاهي به وضعيت فعلي گردشگري ديني در ايران، به سازوكارها و الزامات آن مي پردازد و با بررسي ويژگي‌هاي بقاع متبركه در ايران، راهكارهايي براي تقويت گردشگري ديني و برگزاري سفرهاي هدفمند ارائه مي كند.

كليدواژه‌‌ها: بقاع متبركه،تاريخ محلي، گردشگري ديني ، زيارت.

علی حیدری،محمدباقر کوپائی،فاطمه جاویدی

ای پيامبربگودرزمين سير کنيدوببينيدخداوندچگونه خلقت راآغاز نموده است (قران‌ ‌‌‌کريم‌‌ ، سوره مبارکه عنکبوت آيه20)

 از منظرقرآن کريم علاقه‌مندي به کمال و تفريح و تفرج، کسب روزي حلال و رفع نيازها، تقويت حس پرستش خالق و از بين رفتن جهالت‌ها، از فوايد سفر است. از مهم‌ترين آياتي که به‌طور مستقيم به مقوله‏ء جهانگردي پرداخته است، مي‌توان به سوره‏ء مبارکه‏ء آل‌عمران (آيات137و 138)، توبه (آيه42)، يونس (آيه 22)، انعام (آيه 11)، يوسف (آيات 109و111)، عنکبوت (آيه20) و روم (آيه 9) اشاره کرد.

   استانکهگيلويهو بويراحمد که در جنوب غربي کشور واقع شده با آب و هواي چهار فصل و‌جاذبه‏هاي مذهبي فراوان، بخشي از کشور است که مي‏تواند با برنامه‏ريزي و اقدامات مناسب به مقصد گردشگران داخلي و خارجي تبديل شود. مهمترين اثر مذهبي استان ياد شده، آستانمقدسحضرتبي‏بيحکيمهخاتون(س)، استکهدرجنوبشهرستانگچسارانواقعشده ويکيازامامزاده‏هايموردتوجّهعاموخاصاستکهازاقصينقاطايرانوهمچنينکشورهايحاشيه‏ءخليجفارس،هرسالههزارانمشتاقرابهسويخودمي‏کشاند. نسب اين امامزاده،طبقاسنادورواياتمختلف،به يكي ازدخترانبلافصلحضرتامامموسيبنجعفر(ع) وخواهرامامرضا(ع) مي‌رسد.

   مقالهحاضر،با روشاسناديو تحليلي‌‌‌‌‌‌‌‌، ظرفيت‌‌هايگردشگريمذهبيدر استانکهگيلويهو بويراحمدو برنامه‌ريزيو ساماندهيگردشگريمذهبياستانرا با توجهبهنقشاماکنمذهبيبهطور عاموامامزادهبي‏بي‏حکيمه (س ) بهطورخاص، مورد تحليلقرار مي‌دهد.

کليد واژه‌ها: امامزاده بي‏بي‏حکيمه(س)، گردشگري مذهبي، استان کهگيلويه و بويراحمد، شهرستان گچساران‌.

شناخت ظرفیت ها و قابلیت های اماکن زیارتی- مذهبی و چگونگی بهره‌وری از آن‌ها در جهان اسلام

فعالیت گردشگری امروزه در تمام دنیا صنعتي شناخته شده است. این صنعت دارای انواع مختلفی است که از جمله می­توان به گردشگری دینی اشاره كرد. کشور ما ایران با وجود 8919 مکان مذهبی یکی از‌‌‌ مهم‌ترین قطب‌های گردشگری دینی دنیا محسوب می­شود. از‌‌‌‌ جمله مناطق مهم گردشگری دینی در ایران، شهر شیراز است که با وجود آرامگاه احمد بن موسی^(ع)، فرزند بزرگ امام موسی کاظم^(ع) در این شهر، سالانه پذیرای زائرین و گردشگران بسیاری از سراسر کشور و علاوه بر آن توریست‌های خارجی است. این آرامگاه درکنار میدانی به نام احمدی واقع شده و از جهات مختلف توسط مراکز تجاری و بازارها احاطه شده است. علاوه بر این با توجه به وسعت آرامگاه و تعداد انبوه زائرین و گردشگران آن، فضای آرامگاه، جوابگوی خیل عظیم زائرین و گردشگران نيست؛ لذا طرح جامع توسعهء حرم مطهر شاه‌چراغ و سید‌    علاالدین‌حسین^(ع) به تصویب رسیده است تا با اجرای آن بسیاری از معضلات پیرامون و محدوده حرم حل شود. تحقیق حاضر به روش توصیفی- تحلیلی صورت گرفته و هدف آن شناسایی هرچه بیشتر ظرفیت‌ها و قابلیت‌های توسعهء اماکن مذهبی و به‌ویژه آرامگاه احمد‌‌‌‌‌‌‌بن‌‌‌‌‌‌‌موسی در شیراز و ارائه راهکارهای احتمالی در جهت توسعه گردشگری دینی در این شهر است. نتایج تحقیق نشان می­دهد که تبلیغات براي معرفی هرچه بهتر جاذبه‌های گردشگری دینی و سرمایه‌گذاری در زمینه بهره‌برداری مناسب از این جاذبه‌ها از جمله لازمه‌های اساسی توسعه گردشگری دینی به‌ویژه در منطقه مورد مطالعه است. 

کليد واژه‌ها: اماکن زیارتی- مذهبی، بهره‌وری، شیراز، احمد‌بن‌موسی.^(ع)

تأملی بر مفهوم شهر زیارتی پایدار (الزامات و محدودیت ها)

شهر مقدس مشهد به دلیل وجود آرامگاه شریف رضوی (ع) شهری زیارتی و مورد احترام شیعیان جهان است و شایسته است که با وجود این موقعیت در بین کلان شهرهای ایران و جهان اسلام، جایگاه خود را تا تحقق شهر زیارتی مطلوب ،مورد نظر قرار دهد. این نوشتار با تلفیق سه مفهوم شهر پایدار، گردشگری مذهبی یا زیارت به عنوان گونة خاصی از گردشگری و شهر اسلامی، با ارائه مفهوم «‌‌‌‌شهرزیارتی- اسلامی پایدار» در مقام واکاوی و تدقیق مؤلفه­های شهر زیارتی مطلوب است. اگر پایداری شهر، مستلزم ویژگی‌ها و مولفه‌های گوناگون طبیعی و فیزیکی، اجتماعی و فرهنگی و اسلامی بودن شهر ناظر بر میزان تطابق قالب‌های ذهنی و عینی شهر با آموزه­های اسلامی تلقی گردد؛ لذا شهر زیارتی- اسلامی پایدار نیز شهری زیارتی است که با توجه نظری و عملی به آموزه­های دین اسلام، مجموعه­ای از تعاملات پیچیدة بین ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، جمعیتی، منابع، محیطی، علم و فناوری، و آموزشی و ... را با فرآیندهای توسعه‌ای سیستمی، کل‌گرایانه و پویا مد نظر قرار داده و اهداف اصلی آن تعالی معنوی، اصلاح کیفیت جامعة میزبان، تأمین تجارب کیفی زائران و حفظ محیط زیست به عنوان میراث الهی است. این نوشتار قصد دارد با به‌‌‌کارگیری دو مدل مفهومی کنش (پارسونز) و واقعه اجتماعی تام (گورویچ) و تطبیق آن با شهر زیارتی، ملاحظات محیطی و زیرساخت­های شهری، مدیریت و سیاستگذاری، اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی شهر زیارتی- اسلامی پایدار را بررسي كند.

کليد واژه‌ها: شهر زیارتی، شهرپایدار، شهر زیارتی-اسلامی پایدار، مدل مفهومی کنش، مدل واقعه اجتماعی تام

«جایگاه گردشگری مذهبی در شمال کشور و استفاده از ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های موجود در خصوص ارتقاء آن»

     امروزه در سراسر ایران هزاران بقعه و امامزاده وجود دارد که از گنجیینه‌های باارزش جهان اسلام و بالاخص شیعه به‌حساب می‌آیند. امامزاده‌ها همواره مأمنی در جهت ارضای نیاز فطری انسان به حس خداجویی و در نتیجه عنصری موثر در کنترل ناهنجاری‌های اجتماعی بوده است. در تاکید تقدس امامزاده‌ها همین بس که در طی گذر قرون و وقوع نبردهای ویرانگر همچنان پایدار و پررنگ باقی مانده‌اند. علاقه جهانگردان بنام مسلمان و غیرمسلمان در شرح زندگی امامزاده‌ها و بازدید از مقبرة آن‌ها نیز بر اهمیت آن تأکید دارد.

    به‌طور موردی، سوادکوه (استان مازندران) نمونه‌ای بارز از مناطقی است که امامزاده‌های بسیاری را در خود جای داده است. سوادکوه به‌دلیل برخورداری از اقلیم و آب و هوای بسیار مطلوب یکی از مراکز مهم گردشگری استان مازندران به‌حساب می‌آید. گذر محور تهران – مازندران از مرکز این شهرستان بر پتانسیل گردشگری این خطه بیش از پیش مي‌افزاید؛‌ به ‌همین‌ علت سالانه پذیرای تعداد زیادی از گردشگران است اما وجود اماکن تفریحی و گستردگی فضای سبز و جنگلی و از همه مهم‌تر وجود دریای مازندران، امامزاده‌ها را تحت‌الشعاع قرار داده و کمبود امکانات رفاهی نیز مزید بر علت گشته است. مسلماً نبود امکانات رفاهی همچون زائر‌‌سرا، اماکن بهداشتی، راه دسترسی آسان و ... در به حاشیه راندن آن‌ها به‌عنوان یکی از مراکز گردشگری بی‌تاثیر نیست.روشن است که ساماندهی منظر امامزاده‌ها با حفظ سیمای تاریخی و توسعة امکانات رفاهی آن‌ها جهت رفاه زائرین، در تبدیل این اماکن به قطب گردشگری مذهبی نقش به‌سزایی خواهد داشت.

    در این مقاله ضمن معرفی امامزاده‌های شهرستان سوادکوه راهکارهایی جهت بهره‌برداری هرچه نیکوتر از این اماکن در راستای توسعه نقش گردشگری دینی‌، توسعه زیرساخت‌‌ها و ارتقا تعامل با گردشگران، پیشنهاد و ارائه خواهد گردید.

کليد واژه‌ها: گردشگری مذهبی، سوادکوه، امامزاده‌ها، آسیب شناسی.

تبیین نقش زیارت در گردشگری دینی در خراسان رضوی

نمونه مطالعه : منطقه نیشابور

      سير و سفر از گذشته‌های دور تا به حال به عنوان يکی از نيازهای مورد توجه بشر محسوب  مي‌شده که يا برای کسب معاش بوده و يا جهت تفريح و به‌دست آوردن اطلاعات جديد انجام می‌گرفته است. سازمان جهانی جهانگردی[5] فعاليت‌های گردشگری را به پنج دسته عمده تقسيم می نمايد‌‌:

 2-گردشگری طبيعی[7] ؛

 3-گردشگری تجاری[8]؛

 4-گردشگری مذهبی[9] ؛

 5-گردشگری ورزشي[10] ؛

 بر همين اساس يکی از شاخصه‌های مهم گردشگری که سهم قابل توجهی از فعاليت‌های جهانگردی را به خود اختصاص مي‌دهد؛ گردشگری مذهبی می‌باشد‌‌.

 به طور کلی اهميت سفر به حدی است که حتی در احاديث و کتب اسلامی نيز بارها به آن توصيه شده است؛ چرا که انسان‌ها با سفر کردن می‌توانند به کسب علم و دانش و کشف رموز هستی بپردازند و به اين ترتيب به تقويت گرايشات اعتقادی، فردی و اجتماعی خود دست يابند‌. کشور ايران با توجه به برکت قدوم حضرت امام‌رضا‌‌(ع) و نيز وجود بيش از 12 هزار بقعه متبرکه شامل امامزاده ، معصوم‌زاده و قدمگاه در مناطق مختلف آن به صورت مجموعة بی‌نظيری در زمينة گردشگری مذهبی درآمده است که اگر اين مکان‌های زيارتی مورد توجه واقع شوند و در حاشية آن‌ها شهرک‌های گردشگری و مراکز علمی و تفريحی ساخته شود‌، به علت دارا بودن طبيعت خوب اکثر اين مناطق‌، محيطی دلپذير برای گردشگران و به ويژه گردشگران مسلمان خواهد شد؛حتی در اين زمينه می توان با درنظر گرفتن تسهيلاتی برای سرمايه‌گذاران مسلمان ديگر کشورها به آنان اجازه داد تا با ساخت اماکن تفريحی-مذهبی در اين مناطق، فضای مناسبی برای گردشگری مذهبی ايجاد نمايند و از اين راه، کشور را به يکی از قطب‌های گردشگری مذهبی در جهان بدل نمود‌‌.

 در اين پژوهش سعی گرديده با توجه به مطالب ذکر شده فوق و نيز حضور منور حضرت امام رضا‌‌‌(ع) در خراسان رضوی و تحت تاثير قرار گرفتن جغرافيای کل منطقه از اين رويداد مهم تاريخی و مذهبی‌‌‌‌، به جنبه های مختلف گردشگری مذهبی پرداخته شود و با انتخاب نمونه موردی منطقه نيشابور که يکی از مهم‌ترين توقفگاه‌های آن حضرت در خراسان بوده و دارای مزايايي از قبيل طبيعت مناسب‌‌‌، فضای مستعد و نيز نزديکی به مشهد است با استفاده از انواع مطالعات کتابخانه‌ای و ميدانی و روش علمی به تبيين نوع خاصی از گردشگری مذهبی در اين منطقه پرداخته شود و از اين راه بتوان ضمن آشنا نمودن گردشگران با ميراث معنوی و ارزش‌های دينی و اسلامی کشور‌‌، گام‌های ثمربخشی در ايجاد اشتغال پايدار در منطقه و جذب سرمايه‌های داخلی و خارجی به اين صنعت برداشت. در پايان نيز پيشنهاداتی در زمينه مقولات مورد مطالعه ارايه گرديده است.

کليد واژه‌ها :امام‌رضا (ع) ، گردشگری مذهبی‌، جاذبه‌های زيارتی-سياحتی‌‌، منطقه نيشابور‌، قدمگاه امام‌رضا(ع)، سرمايه‌گذاری‌‌.

جایگاه‌ مكان هاي مذهبی در ساختار شهرهای مذهبی

مذهب به مثابه یکی از عناصر فرهنگی و‌ پدیده منشاءایجاد تغییر، تفاوت و تباین در مکانهای گوناگون است به طوری که مي‌توان جغرافیای مذهب را مطالعه تأثیرات مذهب در سازمان فضایی جوامع یا مطالعه دگرگونی سطح سیاره زمین توسط مذهب تعریف کرد. دین اسلام فضای جغرافیایی خاصی را در بافت شهری ایجاد کرده است.

زمينه و هدف: هدف مطالعه حاضر بررسی جایگاه اماکن مذهبی در ساختار شهرهای مذهبی است.

روش کار: این پژوهش یک مطالعه بر اساس جمع‌آوری اطلاعات بر مبنای روش کتابخانه‌ای و اسنادی است.

یافته‌ها: پیوند مذهب و سیاست و نقش آن‌ها درخلق فضاهای جغرافیایی در جغرافیای مذهبی مطرح است که در دهه‌‌های اخیر کمتر مورد توجه قرار گرفته است. چشم‌اندازها، معرف زوایای فرهنگی جوامع هستند. مسجد پدیده جغرافیایی برخواسته از اندیشه مذهبی است. علاوه بر معماری مساجد و اماکن متبرکه مکان‌گزینی آن‌ها نیز تحت تأثیر عوامل جغرافیایی قرار دارد. به عنوان مثال، استقرار پایگاه‌های مذهبی مانند مساجد جامع و امامزاده‌ها در مرکز شهر در شهرهای مذهبی و تاریخی مانند قزوین در کنار اماکن سیاسی و تاثیرگذار شهر مانند عالی قاپو، امارت کلاه فرهنگی و بازار و... در دوره صفویه محرومیت اماکن قدیم رادر ساختار شهری نشان داده ودر این شاکله، مسجد جامع قلب این مجموعه را تشکیل می‌داده است ولیکن شاهدیم که در دهه‌های اخیر بافت شهری به گونه‌ای تغییر یافته که مساجد و اماکن متبرکه دیگر چشم‌انداز شهر نبوده و شهر به سویی پیش رفته که این اماکن گاهي در محل‌های حاشیه و فقیر‌نشین شهر قرار گرفته است.

بحث و نتیجه‌گیری: توجه بیشتر به ساختار قدیم شهر و رسیدگی به این مجموعه ارزشمند ساختار شهری علاوه براینکه الگویی برای شهر سازی است، می‌تواند جاذبه‌ای برای گردشگری نیز باشد.

کلید واژه‌ها: شهر مذهبی، ساختار شهری، گردشگری.

امير پورعظيما،    آتنا قاسم‌آبادي

     این مقاله گردشگری را حرکتی فیزیکی و هدفمند در مسیری خاص که برای کسب اهداف مشخص برنامه‌ریزی می‌شود، تعریف مي‌کند؛ بنابراین گردشگری مذهبی را نوعی گردشگری می‌داند که اهداف آن معنوی است و گردشگری مذهبی مجازی شکلی از گردشگری مذهبی است که نیاز به حضور فیزیکی در کنار موضوع معنوی مورد نظر ندارد.

کليد واژه‌ها: گردشگری، مذهبی، دینی، مجازی.

بررسی میزان نقش و تأثیر تبلیغات هنری و رسانه‌ای (فناوری اطلاعات و ارتباطات)در گسترش گردشگری دینی و توسعه فرهنگ زیارت

       مذهب از اعصار و قرون گذشته در بین جوامع بشری به عنوان یکی ازعوامل ضروری و اساسی‌ترین ارکان زندگی انسان‌ها به شمار آمده است؛ لذا از آنجایی که بخش مهمی از اعتقادات هر فرد را نیز شامل می‌شود‌، نوع نگرش به آن همواره در کنار مسائل اساسی همچون «وطن» دارای جایگاهی والا و مقدس بوده‌، به گونه‌ای که به مرور زمان تبدیل به قسمت مهم بسیاری از کشورها و هویت ملت‌ها گردیده است. بدون تردید‌‌‌، آنچه که بیش از پیش در جذب و گرایش افراد به ادیان و مذاهب مختلف مؤثر بوده‌، میزان آشنایی با آئین‌ها و مذاهب و تأثیری است که از آن پذیرفته‌اند. نکتة در‌خور توجه در این خصوص بهره‌گیری انسان‌ها از این تأثیرات در خلق آثار هنری بی‌نظیر در ادیان و مكان‌هاي مذهبی است که در سراسر جهان سالانه ضمن جذب افراد از اقصی نقاط جهان‌‌‌‌‌‌، مناظر زیبایی از همبستگی و همگرایی ملل در اماکن مقدس را با خود به همراه دارد و در این بین گردشگری و به ویژه گردشگری مذهبی‌، با خصوصیات و شاخصه‌های خود یکی از مهم‌ترین شاخه های گردشگری به حساب می آید که علاوه بر رشد و شکوفایی اقتصادی و اثرات اقتصادی عمیق در مناطق و مراکز مذهبی کشورهای مطرح در زمینه گردشگری دینی و زیارتی‌، می‌تواند شرایط مناسبی از لحاظ رشد فرهنگی و دینی را نیز در پی داشته باشد.

      در حال حاضر آنچه که بسیار محسوس است‌، نقش تبلیغات رسانه‌ای گوناگون از سوی کشورهای مختلف در زمینه گردشگری دینی‌، با استفاده از فناوری نوین ارتباطی و اطلاعاتی‌، در راستای بهره‌مندی از آن در توسعه و ترویج فرهنگ دینی و همچنین گسترش و توسعه گردشگری دینی و مذهبی است.  

      کشور ایران نیز به لحاظ برخورداری از مكان‌هاي مقدس مذهبی و زیارتی امامان معصوم‌(ع) و آرامگاه‌ها و امامزاده‌ها و .... و به ویژه بستر فرهنگی مناسب‌، می‌تواند با برنامه‌ریزی‌‌های هدفمند‌، معرف مناسب قابلیت‌های موجود و توسعه زیرساخت‌های لازم شاهد رشد و گسترش فرهنگ اسلامی و گردشگری دینی باشد، لذا مقاله حاضر با استفاده از منابع مختلف کتابخانه‌ای و کتب و نوشته‌های مختلف و بررسی تحلیلی اثرات تبلیغات در زمینه گردشگری مذهبی‌، ضمن پرداختن به مفهوم و ماهیت گردشگری دینی و اهمیت آن‌، ابعاد مختلف این نوع از گردشگری را با عنایت به توسعه فناوری‌های نوین رسانه‌ای مورد تأکید قرار داده که نتایج حاصل از آن نشان می‌دهد‌، ایران با توجه به ظرفیت‌ها و توانایی‌های موجود در عرصه‌های فرهنگ اسلامی و مخصوصاً با به‌کارگیری تبلیغات هنری مناسب رسانه‌ای می‌تواند بهترین بهره را از توسعه گردشگری دینی و فرهنگ زیارت در ابعاد گوناگون ببرد.  

کلید واژه‌ها: مذهب،گردشگری مذهبی‌‌،گردشگران مذهبی‌،تبلیغات‌،ایران.

بررسي توسعه پايدار فرهنگ زيارت با استفاده از تكنيك گردشگري مجازي

     گردشگري مذهبي يكي از قديمي‌ترين انواع گردشگري‌هاي گذشته و در حال حاضر در سراسر جهان است؛ بنابراين‌ جاذبه هاي گردشگري كشور ما بسيار گرانبهاست. این مقاله با روش توصیفی‌ ـ تحلیلی در پی آن است که آثار گردشگري مجازي را در توسعۀ پايدار فرهنگ زيارت تبیین کند. در این مقاله، عوامل گوناگوني مانند تنگناهاي توسعه مذهبي، محدوده گردشگري مذهبي و... به عنوان پايه‌هاي اصلي پژوهش حاضر بررسی و تحلیل مي‌شوند.

      نتایج این پژوهش، مشخص می‌کند صنعت گردشگری مجازي عاملی مؤثر برای توسعة پايدار فرهنگ زيارت در سطح محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی است. با توجه به توسعة فنّاوری اطلاعات در قرن 21، با برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح و مناسب برای گردشگران مجازي، می‌توان به توسعة پايدار فرهنگ زيارت دست یافت. بايد خاطر نشان كرد كه صنعت گردشگري مجازي مذهبي در تعاملات علمی، رشد تولیدات اقتصادی ـ اجتماعی، وحدت جوامع اسلامی، تحول و تکامل ارزش‌ها و آداب‌ و سنن بسيار مؤثر است.

كليد‌واژه‎ها: گردشگري، دنياي مجازي، فرهنگ زيارت، توسعه پايدار.

راهبردهای توسعه تکنولوژی ارتباطات و اطلاعات ICT‌ در گسترش گردشگری دینی در ایران

     جاذبه‌های گردشگری مذهبی و تمدن هفت هزار ساله این قابلیت را به ایران بخشیده است که در ردیف‌های نخست گردشگری مذهبی جهان حرف نخست را بزند. وجود 8 هزار و 919 مكان مقدسمذهبی در ایران كه از اين تعداد، دست‌كم 4 هزار و 319 اثر در زمره آثار ثبت شده در فهرست ميراث ملي نيز قرار دارند و يك هزار و 200 بقعه به‌دليل داشتن شرايط معمارى، فرهنگي و تاريخي در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده‌اند. این در حالی است که با توجه با پتانسیل‌های موجود برای معرفی و توسعه گردشگری این مكان‌هاي مذهبی هیچ گونه تلاش کاربردی صورت نپذیرفته است‌، یکی از راه‌های گسترش گردشگری دینی در کشور و معرفی پتانسیل‌های موجود استفاده از تکنولوژی ارتیاطات و اطلاعات ICT است که در این پژوهش ابتدا به معرفي پتانسيل‌هاي جذب توريسم مذهبی در کشور و سپس به مطالعه و بررسی نقش وجایگاه فناوری ICT در صنعت گردشگری مذهبی کشور پرداخته شده و در نهایت به تحلیل نقاط قوت ،‌‌‌ ضعف ،‌‌‌‌ تهدیدها و فرصت‌هایی که در این زمینه وجود دارد و ارائه استراتژی‌های لازم پرداخته شده است. روش مطالعه در اين پژوهش به صورت توصيفي - تحلیلی با استفاده از مطالعات كتابخانه‌اي و مدل استراتژیSWOT  است‌.نتایج پژوهش نشان داده است که در گسترش گردشگری مذهبی و توسعه فرهنگ زیارت تکنولوژی ICT نقش مهمی را ایفا می‌کند و گسترش آن در زمينه عرضه و تقاضاي گردشگري در کشورمان سبب آن می شود که گردشگران قبل از سفر به ارزيابي و بررسي وضعيت مقاصد بپردازند و تجربه‌اي مجازي را در چارچوب دورنمايي گردشگری در ذهن خود شکل دهند؛ علاوه برآن اين زمينه‌هاي دموکراتيک شدن امر انتخاب مقاصد را براي مسافر فراهم می‌آورد و زمینه تعامل و ارتباط گسترده کشورمان را با کشورهای اسلامی فراهم می‌آورد.

کليد واژه‌ها: راهبرد، تکنولوژی، ارتباط و اطلاعات ICT، گردشگری دینی.

نقش وسایل نوین ارتباط جمعی در توسعه صنعت گردشگری؛ موانع و راهکارها

موسی کاظم‌زاده ،اکبر کاظم زاده، رقیه کاظم زاده

امروزه توریسم و گردشگری از اهمیت فوق العاده‌ای در جهان برخوردار شده است تا حدی که به این مسئله به عنوان یک صنعت نگریسته می‌شود. گردشگري‌‌، امروزه به عنوان يكي از صنايع بسيار مهم در توسعه فرهنگ‌ها و ارتباطات ملل‌‌‌‌، نقش ممتازي در استقرار صلح و آرامش در جهان ايفا كرده است. ارزش استراتژيكي كه گردشگري براي ساختار ژئو‌‌‌‌‌‌استراتژيك کشورها مي‌تواند به ارمغان بياورد‌، را با هيچ صنعت و فناوري نميتوان مقايسه كرد‌.

با این وجود در دنياي امروز كه از آن به عصر ارتباطات و اطلاعات ياد مي‌شود، هيچ صنعتي بدون بهره‌برداري از پتانسیل‌های وسایل نوین ارتباط جمعی و همسو شدن با تحولات آن، نمي‌تواند راه پويايي و توسعه در اقتصاد پر رقابت جهاني و حتي محلي را بپيمايد و صنعت گردشگري نيز از اين قاعده مستثني نيست.

جهان، با ورود به عصر رسانه‏ها و شکل‏گیرى جامعه اطلاعاتى، دوران جدیدى را آغاز کرده است‌. در نظام نوین جهانى‏ ما در عصر رسانه‌ها زندگي مي‌كنيم؛ عصری که در آن رسانه هاي گروهي جزء جدايي‌ناپذير زندگي ما هستند. آنچه كه رسانه‌ها به عنوان اطلاعات به ما انتقال مي‌دهند، به اشکال مختلف در نحوه زندگي، انديشه و احساسات و حتي فرزندان ما نقش تعيين كننده‌اي دارد.

همين امروز هم در عرصه توريسم جهاني، رسانه‌ها به‌عنوان ركن اساسي، نقش تعيين كننده‌اي در رقابت‌هاي ملي و فرا ملي كشورها ايفا مي‌كنند و به استدلال آمارهاي منتشر شده از سوی سازمان جهاني توريسم (WTO) در آينده‌اي بسيار نزديك، كشورهاي فاقد زيرساخت‌هاي مناسب برای استفاده بهینه از وسایل نوین ارتباط جمعی، عملا از چرخه رقابت‌هاي جهاني‌، منطقه‌اي و حتی ملی گردشگري حذف خواهند شد.

بر این اساس ، در این مقاله و تحقیق ضمن بررسی محورهای نقش رسانه‌ها در توسعه و گسترش فرهنگ توریسم وگردشگری ، جایگاه صنعت توریسم در بین کشورهای اسلامی از جمله ایران، نقش رسانه در توسعه جوامع و بهره‌گيري از تکنولوژي‌هاي جديد رسانه‌اي برای جذب گردشگر با جستجو فراوان در اینترنت و تحقیق در راستای صنعت گردشگری و توریسم و در زمینه‌های مشکلات صنعت گردشگری در ایران و تحقیق در زمینه راهکارهای حل این مشکل‌، و چگونگی برخورد با این مشکلات در کشورهای جهان‌، صورت گرفته است‌.

این پژوهش به روش تحلیلی – کتابخانه‌ای انجام شده و مهم‌ترین شاخصه آن تحلیل و استخراج تعداد زیادی ازمقاله‌‌های مرتبط با حوزه گردشگری در اینترنت است.

کلید واژه‌ها : رسانه ها، ارتباط جمعی، وسایل نوین ارتباط جمعی، گردشگری، صنعت گردشگری، توریسم.

امروزه به واسطه پدیده جهانی شدن و گسترش روز افزون و برگشت‌ناپذیر فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی و با ایجاد مولفه‌ها‌یی همچون شاه‌راهای اطلاعاتی‌،حذف مرز صنایع، تنوع محصولات و روش‌های نوین توزیع‌ ، کانال‌های جدید تبلیغ و فرصت‌ها و مدل‌های تجاری جدید، دولت‌ها و نخبگان توسعه و برنامه‌ریزی اقتصادی سعی در استفاده از فرصت‌های به‌وجود آمده توسط این فناوری‌ها دارند‌. یکی از این فرصت‌ها صنعت گردشگری است که در رديف صنعت‌‌‌هاي پردرآمد، پاك و كم‌هزينه دنيا قرار دارد. فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی که از ان به عنوان کلید اصلی در توسعه یاد می‌کنند، از این جهت برای صنعت گردشگری مهم هستند که با هدف برآورده ساختن بهتر و سريع تر نيازهاي گردشگران به منظور ايجاد رضايت بيشتر آن‌ها، با امکانات فناورانه و دیجیتالی سعی در به نمایش گذاردن و معرفی امکانات و تواناییهای کشور میزبان به گردشگران خارجی و همچنین سهولت رفت و آمد آنان دارند‌‌‌. به‌طور کلی فناوری‌های نوین ارتباطی در ابعاد متنوع توریسم‌، توريسم الكترونيكي، اكوتوريسم، توريسم درماني، توریسم ورزشي، توريسم روستايي ،توریسم فرهنگي و مذهبی و تاريخي روش‌ها و شیوه‌های نوینی را به همراه دارد‌. با اندکی تامل می‌توان دریافت که علت توسعه‌یافتگی برخی از کشورها به دلیل سرمایه‌گذاری در بخش جذب گردشگري‌ با استفاده از فناوری‌های نوین ارتباطی واطلاعاتی است‌.در اين مقاله با اهتمام به گردشگری به‌عنوان یک صنعت‌، توسعه سخت افزاري و نرم افزاری سیستم‌های فناوری‌های نوین ارتباطی بيش از پيش،مورد توجه قرار گرفته است.

بررسي نقش تبلیغات هنری و رسانه‌ای وفناوری اطلاعات و ارتباطات در گسترش گردشگری دینی و توسعه فرهنگ زیارت

مقدمه و بيان مسأله‌: گسترش شگفت‌آور رسانه‌ها در عصر حاضر و بهره‌گیری هنری از آن‌ها‌، منجر به ايجاد تحول در جنبه‌هاي مختلف زندگي و باعث افزايش دامنه اطلاعات و ارتباطات اجتماعي شده هر روز ايجاد فرآيند ارتباطي را سهل‌تر و راحت‌تر نموده و ارتباط و اطلاعات را با صرف زماني بسيار‌ كوتاه از نقطه‌اي به نقطة ديگر جهان امكان‌پذير مي‌سازد که این ارتباطات در بعد مجازی یا فیزیکی موجبات سیروسیاحت و‌ گردشگری را فراهم می‌آورد.

تنوع و تعدد رسانه‌ها و گوناگوني روش‌های تبلیغات و بهره‌گیری از توانمندی‌های هنری‌ در شناسایی مراکز سیاحتی و زیارتی‌، با امعان نظر به میزان علاقه‌مندی و تفاوت در ذوق و سلیقه گردشگران و اختلاف درجات تأثير‌پذيري از تبلیغات رسانه‌ای و هنری در گيرندگان پيام و گردشگران زمینه‌ای را فراهم مي‌آورد تا موضوع بررسی و ارزيابي ميزان نقش و تأثير تبلیغات رسانه‌ای و هنری و فناوری اطلاعات و ارتباطات در گردشگری دینی و توسعه فرهنگ زیارت‌، از اهميت ويژه‌اي برخوردار باشد؛ لذا ضرورت تأثير فناوری اطلاعات وارتباطات با شیوه‌های هنری و رسانه‌ای‌ برترويج گردشگری دینی و توسعه فرهنگ زیارت اماکن متبرکه‌، محقق را براي آن داشت تا پژوهش حاضر را با عنوان «بررسي نقش تبلیغات هنری و رسانه‌ای و فناوری اطلاعات وارتباطات در گسترش گردشگری دینی و توسعه فرهنگ زیارت »را با توجه به موارد زير به مرحله اجرا در آورد‌.

درپژوهشی که با عنوان بررسي نقش رسانه ها(تلويزيون و روزنامه‌ها و مجلات): در ترويج خشونت يا مهرورزي درخانواده (1384) توسط اینجانب اجرا گردید ،25%پسران سنين دبيرستان و24% دختران سنين دبيرستان درشبانه روز تاحدود دو ساعت و 5/49% پسران و3/42%دختران تا چهار ساعت به تلويزيون نگاه مي كنند؛ همچنین 8/41%پسران سنين دبيرستان و6/37% دختران در شبانه روز تا حدود يك ساعت و 8/43% پسران 7/44% دختران تاحدود دو ساعت روزنامه‌ها و مجلات را مطالعه مي‌كنند؛ لذا لزوم برنامه‌ریزی تبلیغات رسانه‌ای و هنری در گردشگری دینی و توسعه فرهنگ زیارت برای خانواده‌ها در صدا وسیما و مجلات و روزنامه‌ها محرز و مبرهن می‌شود.

بعضی از کشورها در جذب گردشگران و توسعه گردشگری در رتبه بالایی قراردارند؛ مثلا مالزی، یکی از کشورهای فعال در زمینه گردشگری اسلامی است که درحوزه تبلیغات و توسعه گردشگری با برنامه‌ریزی سازمان یافته،در سال 1987 حرکت بسیار مناسبی داشته است و حتی درسالهای‌1999تا 2001 هرساله رشد 40%داشت؛ لذا در کشور ما به لحاظ موقعیت فرهنگی ـ مذهبیِ و جغرافیایی نسبت به کشورهای دیگر، توریسم مذهبی جای رشد و توسعه بسیاری دارد؛ زیرا گردشگری مذهبی در ایران با وجود 5 هزار و 800 بقعه متبرکه به‌عنوان آرامگاه‌های امامزادگان ثبت شده است و از این تعداد، که یک هزار و 200 بقعه به‌دلیل حائز شرایط معمارى، فرهنگی و تاریخی بودن، در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌ است که باید با ساماندهی همه جانبه و تخصصی برای توسعه گردشگریبا مشارکت سایر نهادها و موسسات نظیر سازمان حج و زیارت و... کشورمان به عنوان یکی از کشورهای فعال در زمینه گردشگری اسلامی در جهان به‌حساب آید.

با توجه به تحقیقات به عمل آمده در حال حاضر، بازدید از اماکن متبرکه و زیارت، هدف اول سفر بسیاری از مردم کشورهای مسلمان و عربی است؛ علاوه بر اینکه قرآن کریم در بسیاری از آیات بر سیر و سفر تاکید و به انسان توصیه می‌کند که به مسافرت بپردازد؛به ترتیبی که می‌فرماید: «قل سیروا فی الارض... فسیروا فی الارض...» (سوره انعام،آيه11) مسافرت و سیر‌‌وسیاحت از آداب وسنت‌های پسندیده در جوامع  مختلف بوده است. با اعتقاد به اینکه انسان‌ها هنگام سفر از نقطه‌ای به نقطه دیگر و از زمانی به زمان دیگر در راستای رشد و کمال حرکت می‌کنند؛ لذا می‌توان از این فرصت مغتنم استفاده کرد و با تبلیغات در این‌گونه موارد زمینه ورود گردشگران مذهبی و توسعه توریسم زیارتی را فراهم کرد که انشاء ا... با برنامه‌ریزی صحیح و دقیق‌،علاوه بر جذب گردشگران و زائران داخلی، اگر بتوانیم از جمعیت 300 میلیون نفری شیعیان یک درصد را به ایران هدایت و جذب کنیم، رقم 3 میلیون گردشگر مذهبی خارجی را خواهیم داشت که علاوه بر ارائه چهره مهم مذهبی، فرهنگی و اجتماعی از کشورمان در دنیا، برای اقتصاد و توسعه کشور ما نیز نقش بسیار‌تعیین‌کننده‌اي خواهد داشت‌‌‌.

کلید واژه‌ها‌: تبلیغات هنری، تبلیغات رسانه‌ای‌، فناوری اطلاعات و ارتباطات‌، گردشگری دینی.

          امروزه صرف نظر از چرخة اقتصادی که با حضور گردشگر رونق می‌یابد، دولت‌ها درصددند تا با توسعه گردشگری تخصصی بتوانند تبادلات و به عبارتی دیگر صادرات اندوخته‌های گوناگون خود اعم از فرهنگ، فناوری و دین را مدیریت نمایند.

از این رهگذر گردشگری مذهبی با دارا بودن ویژگی‌های منحصر به فرد از اهمیت خاصی برخوردار است. آمد و شد دینی، در برخی موارد الزامی، تکرار‌‌‌پذیر، شامل اعمال پیشینی و پسینی، زمانمند هم از لحاظ اقامت و هم از لحاظ موسم سفر، در بسیاری از موارد فرا‌‌دینی و آئینی و ... است.

بدون شک مشهد‌‌، یکی از خاستگاه‌های این سفر با رویکرد مذهبی است. آرامگاه نورانی حضرت رضا (ع)خود به تنهایی می‌تواند کانون برنامه‌ریزی‌ها کلان و مستمر در گردشگری مذهبی با رویکرد جهان اسلام باشد.

آنچه در این نوشتار مورد بررسی قرار خواهد گرفت‌،ویژگی‌های گردشگری مذهبی است و از این رهگذر راهکارهای توسعه گردشگری دینی با محوریت حرم مطهر حضرت رضا (ع)‌‌‌‌مانند: روز بین‌المللی امام‌رضا(ع)، ایجاد و گسترش نمادهای رضوی، سامانه ارتباطی چند زبانه، گردشگری مجازی، شبکه ماهواره‌ای، طراحی و اجرای بسته‌های مختلف زیارتی متناسب با جامعه هدف و حداقل اقامت، ایجاد فرآیندهای از پیش طراحی شده براي استفاده از پتانسیل حضور گردشگر، به ويژه گردشگر فرهیخته و ... مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.

کلید واژهها: گردشگری دینی، آستان قدس، حرم مطهر امام رضا‌(ع) ، ویژگی‌ها، راهکارها.

چالش‌های سیاسی‌ مذهبی گردشگری شیعی

محمود ابراهیمی‌ورکیانی 

بدون تردید انواع صنعت گردشگری در‌ جهان روز‌‌به‌روز اهمیت خود را پررنگ‌تر از گذشته نشان می‌دهداما گردشگری اسلامی آن هم از نوع زیارت مكان‌هاي شريفه مخصوص جهان اسلام و زیارت آرامگاه‌هاي امامان معصوم (ع) به‌طور اخص، مورد استقبال جهان تشیع است. این مقاله به صورت ایجابی (ضرورت گسترش گردشگری شیعی) وارد بحث نشده و بیشتر جنبه‌های سلبی و آسیب‌شناسی این نوع گردشگری را دنبال می‌کند. با توجه به این مهم، آنچه که گردشگری شیعی را تضعیف می‌کند، هجمه‌های سیاسی منطقه‌ای کشورهای حوزه خلیج فارس از یک سو و تبلیغات گسترده رسانه‌ای و امنیتی برخی فرقه‌های منحرف از جمله ‌وهابیت ‌ازسویدیگر باعث کم رنگ‌ترشدن گردشگری اسلامی- شیعی می‌شود. در ادامه راه‌حلهایی برای برون رفت و حتی بازدارندگی از این نوع چالش‌های سیاسی- مذهبی ارائه می‌شود.

کلید واژهها: گردشگردی، شیعه، سیاست و امنیت، وهابیت، عربستان.

رويكرد آسيب شناسانه در بررسي ابعاد گردشگري مذهبي در ايران امروز:

با تاكيد بر استان قزوين

بهادر صادقي

اگرچه اهميت صنعت گردشگري به عنوان سومین صنعت بزرگ دنیا بر كسي پوشيده نيست،‌ولي گردشگری مذهبی نيز سابقه‌ای به وسعت تاریخ ادیان الهی دارد. زیارت به عنوان يكي از اركان اصلي بسياري از اديان جهاني مطرح مي‌شود. همان‌گونه كه سفر در گستره زمين به منظور درك و ستايش هستي و تامل در نظام آفرينش و قدرت خداوندگار از سفارش‌هاي موكد قرآني است، اداي فريضه‌هاي ديني از طريق زيارت اماكن مذهبي و بقاع متبركه موجب افزايش ايمان و ازدياد گرايش زائران به آثار اسلامي شده و فرصت خوبی برای تقویت گفتگوی مسلمانان و شناخت مشکلات جهان اسلام به وجود آورده است.

با وجود اين كه تنوع مراکز، آثار و ابنيه تاريخي و عبادتگاه‌هاي اديان مختلف موجود در ايران اسلامي، به عنوان ام القرى جهان اسلام ،در مقايسه با ساير كشورهاي مسلمان و غير‌مسلمان بي‌نظير و يا كم‌نظير است و به درستي ظرفيت تبديل شدن به يك کانون گردشگری دینی ادیان الهی يعني زرتشت، یهود، مسیحیت و اسلام را داراست ليكن اين مهم همچنان به طور بايسته و شايسته محقق نشده است و لزوم ارائه طرحي جامع جهت رونق بخشيدن به این صنعت و تعامل هرچه بهتر و بيشتر كليه سازمان و نهادهاي مسئول همچون میراث فرهنگی، حج و زیارت و اوقاف اجتناب‌ناپذير است. 

در اين گذر، ‌استان قزوين نيز همچون بسياري از استان‌هاي ديگر، برخلاف برخورداري از مزايايي ويژه اعم از جايگاه تاريخي به عنوان يكي از قديمي‌ترين حوزه‌هاي تمدني ‌ايران با سابقه سكونت 10 هزار سال و حدود ‎100 سال پايتخت ايران در دوره صفويه‌‌‌،‌ موقعیت خاص جغرافیایی و هم مرزي با هفت استان و دربرگيرنده بيش از 2500 آثار و ابنيه تاريخي شناسايي شده كه 1200 اثر آن ثبت شده است و 12 درصد از بناهاي تاريخي آن‌، رتبه نخست را در كشور داراست، به شدت از کمبود فضای مناسب و عدم امکاناترفاهی و خدماتی يراي گردشگران و زائران رنج مي‌برد‌‌.

در اين مقاله، نويسنده به‌واسطه مطالعه و گذراندن دوره‌هاي تخصصي گردشگري و همچنين بيش از يك دهه تجربه عملي و مشاهدات در حوزه تورگرداني سياحتي‌زيارتي داخلي و خارجي به موازي كاردانشگاهي،‌ ضمن برشمردن ابعاد‌، ويژگي‌ها و چالش‌هاي صنعت گردشگري به طور عام، به بررسي و تحليل آسيب‌شناسانه گردشگري ديني به طور خاص درشعاع استان قزوين مي‌پردازد و راه حل‌هايي نيز پيشنهاد مي‌كند.

کلید واژهها::گردشگري، گردشگري ديني، ‌رويكرد آسيب‌شناسانه ،‌استان قزوين.

آسیب‌شناسی گردشگری دینی در کشورهای اسلامی و استفاده از تجارب جهان اسلام

در تعریف توریسم مذهبی این طور بیان شده است که جهان گردی مذهبی عبارتند از بازدید گردشگران (با تعریف ویژه جهانگردی) از اماکن مقدس زیارتگاه‌ها؛ مقابر امامزاد‌ه‌هاو نظایر آن‌ها.

در اینجا بادو دسته مختلف از جهانگردان روبرو می‌شویم، دسته اول کسانی هستند‌ که از اماکن‌ مقدسه در دین خود بازدید و گروه دوم کسانی هستند که از اماکن مقدسه سایر ادیان دیدن می‌کنند. به عنوان مثال، افراد زیادی وجود دارند که مسیحی نيستند ولیکن از کلیساهای نقاط مختلف بازدید می‌کنندو یا مسیحیانی که به دیدن معابد بودایی‌ها یا سایر ادیان می‌روند، درعین حال مسلمانانی که به زیارت اماکن مقدسه خود نظیرحج یا سایر اماکن متبرکه می‌روند در دسته دوم جای می‌گیرند.

در هر حال بسته به نوع هدفی که افراد دارند، ممکن است یکی از انواع جهانگردی مذهبی را انتخاب نمایند. شاید تفاوت این دو دسته در میزان استقبالی باشد که جهانگردان از این سفرها می‌نمایند؛ چرا که برخی سفرها از لحاظ اجرای فرامین مربوط به آن دین یا مذهب حالت اجباری و یا تاکیدی به خود می‌گیرند، پس به ناچار همه افراد مومن به آن دین یا مذهب مجبور به اجرای آن سفر، دست کم برای یک‌بار می‌گردند (دقیقا نظیر آنچه در دین اسلام مبنی بر زیارت خانه خدا بر مسلمانان واجب است). در نهایت با توجه به مقاصد افراد، اشکال مختلفی از جهانگردی مذهبی شکل می‌گیرد. در کشور ما نیز با توجه به حضور ادیان مختلف توحیدی و با توجه به وجود پیروان و معتقدان زیاد آن‌ها، انواع مختلفی از توریسم مذهبی می‌تواند ایجادگردد.

بدین لحاظ مسلمانان با اکثریت قابل توجه در ایران، سالیانه به سفرهای خارجی مثل، سفرحج در عربستان، عتبات عالیات در عراق و مكانهاي مقدس کشور سوریه، همین طور سفرهای مذهبی داخلی نظیر: مشهد، قم، ری، شیراز و نظایر آن‌ها مي‌روند و اثرات مختلف جهانگردی در این مناطق بر جای می‌گذارند. گردشگری نه تنها بخش اقتصادی کشور را متاثر می‌سازد بلکه در توسعه تبادل فرهنگی و دینی، تقویت همزیستی مسالمت‌آمیز و نزدیکی ملل و اقوام مختلف به هم نیز بسیار موثر است.

کلید واژه‌ها: توریسم، گردشگری مذهبی ، تبادل فرهنگی ودینی ، سفرهای دینی، گردشگری حلال، موتنع رشد.

واژه جهانی شدن از واژگانی است که هر روز بر ابهامات آن افزوده می­شود و تفسیرهای مختلفی از آن ارائه می­گردد. بعضی جهانی شدن را به عنوان پروژه دانسته و آن را به غربی سازی توصیف می­کنند. دیگران آن را به پدیده­ای اجتناب ناپذیر تفسیر می­کنند که کالاها، مردم، اطلاعات و خدمات را ماورا مرزها به آسانی در کنار هم گردآورده است. سومین نگرش در این مورد، جهانی شدن را به عنوان گفتمانی مشروط در نظر می­گیرد. بر اساس دیدگاه سوم، جهانی شدن به عنوان منازعه­ای بین گفتمان­های مختلف تلقی شده که هر کدام در تلاش برای کسب هژمونی است.

این مقاله معتقد است جهانی شدن پروژه­ای بود که منجر به بروز شرایط اجتناب‌ناپذیری شد و به پدیدة گریزناپذیر تبدیل گشت و در حال حاضر این پدیده نیز در حال تغییر به سمت منازعات گفتمانی است و مبارزه گسترده­ای بین فرهنگ‌ها، اقتصادها و هویت­های مختلف شروع شده است. گردشگری دینی صحنه کارزار مبارزه با گفتمان سلطه‌جویانه جهانی شدن است که در صورت اتخاذ راهبرد و تاکتیک مناسب می­تواند هویت دینی پیروز میدان باشد و بی­توجهی به ظرفیت­ها و غفلت از تهدیدها و نکات ضعف خود و رقیب می­تواند تقویت کننده بحران هویتی و اخلاقی گردد و چنین فضای گفتمانی را می­توان با استفاده از روش تجزیه و تحلیل گفتمان مورد فهم و بحث و بررسی قرار داد.

کلید‌واژه­ها: تجزیه و تحلیل گفتمان، آینده­پژوهی، امکان سنجی، جهانی شدن، گردشگری دینی، گردشگري ديني اسلامي، هویت، فرهنگ، منافع ملی.

آسيب‌شناسي گردشگري ديني در كشورهاي اسلامي و استفاده از تجارب جهان اسلام

امروزه گردشگري بزرگ‌ترين و متنوع‌ترين صنعت دنيا به حساب مي‌آيد و يكي از مصاديق آن گردشگري ديني و مذهبي است كه در كشورهاي اسلامي جلوه ويژه دارد و يكي از عوامل مهم جذب گردشگران از سراسر جهان به قطب‌هاي مذهبي و ديني است.

از طرفي هم، جهانگردي ديني وسيله‌اي است براي وحدت بخشيدن ميان خانواده بشر و تغيير در رشد اجتماعي‌، افزايش همبستگي ميان انسان‌ها و ارتباط سالم آن‌ها با جهان هستي كه در نهايت به ساختن جهاني متعالي منجرخواهد شد.

در حال حاضر نيز جهانگردان به‌خصوص جهانگردان كه سفرآن‌ها جنبه مذهبي و ديني دارد، پيام‌آوران صلح و دوستي تلقي شده و مي‌توانند در كاهش بحران‌ها در سطح جهاني نقش‌آفريني كنند و نشردهندگان صلح و دوستي باشند‌‌‌.

در اين پژوهش كه با عنوان آسيب‌شناسي گردشگري ديني در كشورهاي اسلامي و استفاده از تجارب دنياي اسلام است سعي شده كشورهاي ميزبان را از لحاظ گوناگون سياسي‌، اقتصادي‌، فرهنگي و اجتماعي مورد ارزيابي قرار دهد تا بتواند نتيجه مطلوب را بگيرد‌. در آسيب‌شناسي پديده گردشگري ديني بايد از پنجره مردم‌شناسي و حتي شهرشناسي و فرهنگ حاكم بر جامعه ميزبان نيز وارد شد كه خود دريچه‌اي به‌سوي اين موضوع است‌.

در پايان راهكارهايي نيز عنوان گرديده كه اميد است قدم كوچكي باشد در اصلاح برنامه‌هاي پيش‌بيني شده براي كشورهاي ميزبان به‌خصوص ايران عزيز ما كه نگين و خورشيدي همچون ثامن‌الحجج (عليه‌السلام) را در خود دارد و بايد برنامه‌هاي اساسي و مهمي جهت افزايش معرفت زائران و همچنين انتقال فرهنگ اصيل ايران اسلامي تدوين و آماده شود‌.

كليد واژه‌ها : توريست‌پذير‌، زيارت‌، تماشاگر فرهنگ‌، تحكم اعتقادات.

دیپلماسی فرهنگی به عنوان یکی از پایه­ها و اصول دیپلماسی در کارکردهای نوین آن است. از میان عناصر و مؤلفه‌های مؤثر در سیاست خارجی کشورها(سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی) هیچ کدام به اندازه عامل فرهنگی پایدارتر و موثرتر از دیپلماسی فرهنگی نیست. بر همین اساس اهداف و منافع ملی می­تواند با به‌کارگیری سرمایه فرهنگی کشورها در جامعه بین­المللی محقق شود. اغراق نیست اگر بگوییم در جهان کنونی شاید هیچ مؤلفه­ای به اندازه دیپلماسی فرهنگی برای تعامل اثر‌بخش با جهان امروز کارآمد نيست.

اساساً منظور ­از دیپلماسی­ فرهنگی تلاش برای درک، آگاهی، مشارکت و تأثیر بر افکار عمومی نهادها، سازمان­ها و دولت‌های سایر کشورهاست. در این دیپلماسی، فرهنگ ملت‌ها به یکدیگر عرضه می­شود و خصوصیات فرهنگی ملت‌ها با یکدیگر تبادل می­شود. یکی از مهمترین موضوعات و مسائل در دیپلماسی فرهنگی، به کار‌گیری ظرفت‌های فرهنگی­کشورها است. منظور از ظرفیتهای فرهنگی نیز غنی بودن و ریشه‌دار بودن فرهنگ یک کشور است. با دقت در ادیان الهی در می­یابیم که دیپلماسی فرهنگی شامل مبانی دینی هم می­شود. با توجه به تمام موارد بالا سعی بر این است که به این پرسش پاسخ دهیم که نقش دیپلماسی فرهنگی در توسعه فرهنگ زیارت چیست؟

دیپلماسی فرهنگی می­تواند نقش عمده­ای در توسعه فرهنگ زیارت بازی کند. عرصه دیپلماسی فرهنگی باعث می­شود که فرهنگ و اندیشه فرهنگی نظام‌ که‌ ­در عرصه­های مختلف نظری، سیاستگذاری تصمیم­گیری و الگوهای رفتاری دولت جلوه­گر است، به افکار عمومی جهانیان منعکس شود. ایران کشوری است با سابقه طولانی گرایش‌های مذهبی که در آن مکان­های مقدس متعددی از ادیان مختلف وجود دارد. یکی از شاخص­های تحقق دیپلماسی فرهنگی این است که بدون شک هرچه میزان اشتراکات فرهنگی بیشتر باشد، همگرایی فرهنگی بیشتر خواهد شد و دیپلماسی فرهنگی موفق­تر خواهد بود. کشورها در سایه فعالیت­های فرهنگی و به واسطه اشاعة ارزش‌های خاص و منحصر به فرد خویش به ثبیت هویت ملی و تقویت جایگاه خود در عرصه جهانی همت می­گمارند که می­توان از توسعه فرهنگ زیارت به عنوان یکی از این فعالیت­ها نام برد که توسط دیپلماسی یا همان دیپلماسی فرهنگی اشاعه می­یابد. 

تأملي كاركردي بر نقش توسعه پايدار گردشگري ديني در جامعه ايران

    گردشگري ديني به عنوان يك واقعيت اجتماعي و فرهنگي، داراي وظايف و كاركردهاي مثبت و منفي در جامعه است. «بازيابي رواني، آرامش روح، لذت بردن از فضاي معنوي، مشاهده جلوه‌هاي مختلف آداب و رسوم زيارتي، محصولات معنوي، تمايلات (عرفاني- روحاني)، جلاي جان، خير و بركت، جلوگيري از هرگونه تنش سياسي، اجتماعي، صلح پايدار، زدودن تصوير نامناسب و غير واقعي، پرهيز از بيگانه‌گرايي و احساس حقارت، كشف منابع و منافع، تحول اقتصادي و بازرگاني، كسب درآمد سرشار، اشتغال‌زايي، شناخت فرهنگ معنوي، احياي غرور ملي، منش فرهنگ (اسلامي– ايراني)، پاسداشت ميراث فرهنگي، شناخت شيوه‌هاي زندگي، ايجاد اعتماد به نفس فرهنگي، حفظ منابع فرهنگي، همگرايي فرهنگي، بروز تبادلات فرهنگي، رشد سرمايه فرهنگي، تحكيم درك تفاهم‌ها، حفظ نظم، انسجام اجتماعي، ميراث مشترك انساني، گسترش روابط دوستانه، ارتباط و پيوند متقابل (ميزبان و ميهمان)، تعادل ،تعامل، ترميم، گسست «ميزبان- ميهمان»توسعه شهر زائر و شهر مجاور و... از مهم‌ترين كاركردها و اثرات مثبت اين حوزه در جامعه مي باشد .از سويي "كالايي شدن فرهنگ معنوي و ديني، سطحي بودن تماس و ارتباط متقابل بين (ميزبان و ميهمان)، وجود نابرابري و بي‌عدالتي اجتماعي و اقتصادي بين گردشگران و مردم محلي، انحصاري بودن احترام و حيثيت به زائران،وجود واكنش ها و عدم پذيرش زائر، تخريب آثار فرهنگي، استحاله فرهنگي، تهاجم فرهنگي، نابهنجاريهاي فرهنگي،مفاسد و انحرافات اجتماعي و آثار تورم اقتصادي و قوميت گرايي و.. ». از مهم‌ترين پيامدهاي منفي و موانع توسعه پايدار حوزه گردشگري ديني است. بر اين اساس با ارائه آموزش صحيح به راهنمايان، ساكنان و گردشگران، ايجاد برنامه‌ريزي‌هاي صحيح مبتني بر واقعيت و نياز (ميهمان و ميزبان) رفع كمبود تسهيلات و خدمات، افزايش اعتماد و سرمايه اجتماعي بين جامعه محلي و گردشگران، ثبات، كنترل و نظارت دقيق در حوزه اقتصادي و خدمات رفاهي و بهداشتي و... مي توان به راهكارهاي توسعه و رفع موانع پيشرفت اين حوزه در ايران كمك بسياري كرد.

كليد واژه‌ها‌ : توسعه فرهنگي، جهانگردي، زيارت، گردشگري ديني، ميراث فرهنگي،همگرايي فرهنگي.

تمام ادیان مهم و تاثیر‌گذار دنیا، از مسایل مختلفی چون داستان­هایی درباره خدا، نظام­های اعتقادی و اخلاقی، تجربیات مشترک، تشریفات مذهبی، نمادها، اجتماعات، نهادها و سازمان­ها، رهبران مذهبی و افراد مقدسی که مفسر آداب و اصول دین هستند، تشکیل شده است. آئین اسلام با داشتن بیش از 1.2 میلیارد پیرو دومین آئین بزرگ جهانی به شمار می­آید. اسلام آئینی است که در کتاب مقدس آن آشكارا آیاتی در مورد توصیه به زیارت، گردشگری و سفر آمده؛ در حقیقت قرآن در بسیاری از آیات به مسافرت اشاره کرده است و مسلمانان را به سیر در دنیا به منظور عبرت­گیری، تبادلات فرهنگی، کسب دانش، ارتباط با مسلمانان دیگر، تبلیغ کلام خداوند و تحسین کردن و لذت بردن از آفریده­های پروردگار تشویق می­کند اما در کنار اسلام باید از آئین مسیحیت نام برد، مسیحیت یکی از بزرگترین و گسترده­ترین ادیان جهان به حساب می‌آید، حدود دو میلیارد مسیحی وجود دارند که در مجموع حدود 32 درصد جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند. از این میزان، بیش از نیمی از آن ها کاتولیک هستند، یعنی 18 درصد کل جمعیت جهان به این آئین معتقدند. کلیسای کاتولیک رم، نقش مهمی در تاریخ جهان غرب و رشد مسیحیت داشته است. یکی از تاثیرات مهم این کلیسا، توسعه­ی مکان­های زیارتی و سفرهای دینی، به خصوص در اروپا بوده است. آمیختگی گردشگری و سفرهای دینی در سال­های اخیر و توجه هر چه بیشتر واتیکان بر مسایل غیر دینی، رهبران مذهبی و دین شناسان کاتولیک را بر این داشته تا بین گردشگری و زیارت کردن رابطه برقرار کنند و همچنین بتوانند ارتباطی محکم بین این­دو و آئین مسیحیت برقرار سازند تا با استفاده از آن به گسترش زیارت و گردشگری بپردازند. در این مقاله مطالعه­ای تطبیقی در مورد نقش و جایگاه و اهمیت گردشگری در اسلام و مسیحیت انجام شده است و در این مطالعه مثال­هایی نیز از برخی مقاصد زیارتی مطرح شده است.

كليد واژه‌هاي کلیدی: زیارت، گردشگری، اسلام، مسیحیت.

 (جستاري حق مدار از گردشگري در چارچوب يك جامعه ي اسلامي)

حق داشتن، ابراز، آموزش و اشاعۀ مذهب و همچنين بهره‌مندی از احترام جامعه به مذهب رسمی هر فرد یکی از اساسی‌ترین حقوق بنیادین هر شهروند در سطح جامعه به شمار می‌آید. بر این اساس، هر فرد می‌تواند در چارچوب جامعه به اجرای احکام دینی خوش بپردازد و زیست فردی و اجتماعی خود را بر پایۀ اصول مطروحه در شعائر دینی بنیان نهد. این امر اگرچه در کشورهای طرفدار سکولاریزم با چالش‌ها و دشواری‌های بسیاری همراه است اما در جوامع اسلامی بستری مناسب و معدّ جهت ترویج معیارهای اخلاقی و دینی منطبق با شریعت الهی را در اختیار شهروندان قرار داده است و اسباب تأمین دیگر حقوق شهروندی در یک جامعۀ دینی، اعم از برخورداری از امنیت و آسایش روانی و فیزیکی، حفاظت از کیان خانواده، ناموس و اخلاق اجتماعی از رهگذر کاهش بدآموزی‌ها، خطرات و آسیب‌های اجتماعی، آزادی تردد همراه با آرامش و امنیت به اماکن مختلف اعم از مسافرت‌های تفریحی، زیارتی، علمی و… ، را فراهم می آورد. براین اساس، ترویج شعائر دینی در سطح جامعه حق مسلم هر شهروند است و دولت‌ها مکلفند با تدارک شرایط لازم در تحقق هرچه بیشتر این حق بکوشند.

یکی از مزایای ادارۀ جامعه حسب احکام دینی، همانا فراهم شدن آزادی تردد و رفت و آمد اشخاص در ابعاد مختلف سفرهای کوتاه مدت و بلند مدت است. در واقع، این مقاله درصدد تبیین گردشگری دینی به عنوان یکی از حقوق شهروندی افراد در سطح اجتماع، تعیین مزایای ترویج گردشگری منطبق با معیارهای مذهبی،از جمله کاهش فاحش خطرات، آسیب‌ها و پیامدهای شوم اختلاط روابط زن و مرد خارج از چارچوب های دینی، پیشگیری از بی‌بندوباری، گسترش بیماری‌ها و اعتیاد به مواد مخدر و… ، و در نهایت نهادینه کردن وجهۀ موجه گردشگری به مثابۀ یک حق شهروندی در یک جامعۀ دینی و در مقام یکی از تکالیف دولت جهت امعان نظر و توجه بیشتر به گسترش این مقوله است.

كليد واژه‌ها :گردشگری دینی، حقوق شهروندی، حق بر آزادی رفت و آمد، منطق دینی.

بررسي و تحليل تنگناها و معضلات ، نيازها و خواسته‌هاي گردشگران خارجي كلانشهر مشهد

لزوم نيازسنجي از زائران و گردشگران خارجي شهرمشهد (‌به ويژه گردشگران عرب حوزه خليج فارس‌) از سويي و بررسي چالش‌ها و تنگناهاي گردشگران شهر مشهد در بخش‌هاي گوناگون از سوي ديگر، انگيزه اصلي نگارش اين اثر بوده است. اين مقاله كه بر مبناي روش تحقيقي توصيفي‌تحليلي (‌متكي بر تحليل ثانويه مطالعات پيمايشي‌) و با استفاده از تكنيك‌‌هاي مشاهده‌،  مصاحبه و به‌ويژه‌ ساختار يافته تهيه و تنظيم شده است، قصد دارد تا ضمن شناختي اجمالي از ‌ويژگي‌هاي گردشگران عرب كلانشهر مشهد، خواسته و نياز‌هاي آنان‌، با بررسي چالش‌ها و تنگناهاي گردشگران خارجي شهر مشهد به‌ويژه گردشگران عرب ‌، زمينه را براي ارائه راهكارها و راهبردهاي عملي و اجرايي در جهت حل و رفع موانع و مشكلات موجود فراهم كند .نتايج گوياي آن است كه عمده‌ترین مشکلات گردشگران عرب حوزه خلیج فارس در سفر و اقامت در شهر مشهد عدم آشنایی با کلانشهر مشهد و مشکلات بهداشتی و نظافتی مراکز خدماتی‌، کمبود‌‌ امکانات و تجهیزات شهری مورد نیاز گردشگران، مشکلات مراکز اقامتی‌؛ بر خورد ناپسند رانندگان و گرانی کرایه در استفاده از وسایل نقلیه، فقدان اینترنت با سرعت بالا، تأخیر در پروازها و خدمات رفاهی اندک پروازها، بی‌ثباتی قیمت‌ها و عدم نظارت و کنترل قیمت‌ها در بازارهای خرید، طولانی شدن و تأخیر در صدور ویزا، تأخیر زیاد در ترخیص کالا است و بنا بر‌اين عمده‌ترین نیازها و خواسته‌های آن‌ها رفع معضلات و مشکلات یاد شده است. توجه به اطلاع‌رسانی گسترده و همه جانبه‌، ارائه خدمات آموزشی به کارکنان و پرسنل پروازها، گمرک، رانندگان وسایل نقلیه، شهروندان، مراکز تفریحی‌سیاحتی و... در چارچوب فرهنگ جامعه میزبان در کنار ارتقاء سطح استانداردهای بخش گردشگری و توجه کیفی به شاخص‌های گردشگری همراه با نظارت و مدیریت کاراتر زمینه ارتقاء رضایتمندی گردشگران خارجی شهر مشهد (به‌ویژه اعراب) را فراهم خواهد کرد.

كليد واژه‌ها: نيازسنجي ،چالشها ،گردشگران عرب ،مشهد،ایران.

امروزه تحولات چشمگیری که از طریق گسترش صنعت توریسم در اقتصاد ممالک پذیرنده گردشگران برجای گذاشته، باعث توجه بیشتر به این نوع از فعالیت معطوف گردیده؛ بر اساس گزارشهای ارائه شده به وسیله سازمان جهانی گردشگری، اغلب کشورهایی که دارای قابلیتهای جذب توریسم بوده اند درآمدشان در سالهای اخیر با سرعت چشمگیری در حال افزایش       می باشد. شهرستان ممسنی علی رغم دارا بودن قابلیت های بسیار زیاد، نتوانسته است هماهنگ با این رشد، صنعت گردشگری(خارجی- داخلی) خود را متحول سازد. لذا شناخت جاذبه های گردشگری وبرنامه ریزی متناسب با شرایط اجتماعی وفرهنگی شهرستان ضروری به نظر می رسد. هدف از نگارش این مقاله « تحلیلی بر توسعه گردشگری مذهبی شهرستان ممسنی است» یا اینکه چه عامل یا عواملی باعث شده تا این سرزمین از مزایای متعدد گردشگری خصوصاً گردشگری مذهبی بی بهره بماند. روش تحقیق در این پژوهش از نوع ( تحلیلی، توصیفی وپیمایشی) است. جامعه آماری در این تحقیق از کل گردشگران مکانهای مذهبی شهرستان ممسنی تشکیل می شود که تعداد آنها در سال 1388 بر اساس اطلاعات سازمان میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان ممسنی 40000نفر برآورد گردیده که از این تعداد بالغ بر 480 نفر به عنوان حجم نمونه انتخاب شده اند و ازطریق پرسشنامه در سال 90-89 طراحی و اجرا شده است. برای نشان دادن پراکنش فضایی اماکن متبرکه شهرستان از نرم افزار ARC GIS استفاده شده است. تکنیکهای استفاده شده در این تحقیق می توان از 2χ (خی دویا کای اسکور) همبستگی اسپرمن و کندال نام برد. نتایج بدست آمده بیانگر این است که عنایت به اهمیت صنعت گردشگری در جهان امروز ونقش مکانهای مذهبی در جذب وپذیرش گردشگران وتأثیر آن بر رشد وتوسعه مناطق مختلف که یک مورد از آن شهرستان ممسنی در استان فارس است که دارای اماکن متبرکه بسیاری می باشد که با نگاه نو مدیریتی به این منطقه و طراحی و برنامه ریزی صحیح برای این خطه از کشور عزیزمان شاهد احیای مکان این اماکن متبرکه و رفع بسیاری از مسائل و معضلات شهرستان ممسنی باشیم.

واژه های کلیدی: گردشگری مذهبی- توانائیها و قابلیت های توسعه گردشگری- نورآبادممسنی- پراکنش فضایی.

بررسی فرصت های ارتقاء گردشگری در زمینه توریسم مذهبی

امامزاده هاشم یکی از نوادگان علی بن ابی طالب(ع)در روستای عسکر کَمدُم قرار گرفته است که به دلیل نام این حضرت به روستای امام زاده هاشم معروف شده است.وجود مبارک این حضرت واکوسیستم زیبایی که در اطراف ونزدیکی به روستا است باعث بوجودآمدن پتانسیل بالای گردشگری توریسم مذهبی سیاحتی شده است.نزدیکی قله زیبای درفک ورودخانه سفیدرود و موزه میراث فرهنگی به این روستا موجب بالارفتن جذابیت این روستا در استان گیلان شده است. در این پژوهش از روش اسنادی وتکنیک مشاهده مصاحبه عکس... استفاده شده است.یافته های ما حاکی از پتانسیل بالای طبیعی تاریخی فرهنگی مذهبی و... روستا و بقعه متبرکه در ارتقاء صنعت گردشگری می باشد.در پایان پیشنهادات لازم برای اجرایی نمودن و عملیاتی کردن ابعاد مختلف بیان شده است که می تواند برای برنامه ریزان و نیز مسئولان استان قابل استفاده و توصیه باشد.

واژگان کلیدی: توریسم- توریست مذهبی- جامعۀ ایرانی- گردشگری- توسعه-    امام زاده هاشم

بررسی مشکلات و معضلات گردشگری دینی در شیراز در راستای توسعه پایدار

شهر شیراز به عنوان یکی از کلان شهر های ایران و همچنین به عنوان سومین شهر مذهبی کشورمان، دارای جاذبه های گردشگری فراوانی در زمینه های تاریخی، فرهنگی، هنری و به طور اخص مذهبی می باشد. آرامگاه شاهچراغ، شاهزاده قاسم و ... مکان های گردشگری مذهبی شهر شیراز می باشند که متاسفانه عواملی چون کمبود امکانات رفاهی، نا مناسب بودن مسیرهای منتهی به حرم، کمبود پارکینگ، عدم آشنایی گردشگران با فرهنگ گردشگری دینی و ... باعث رکود جریان گردشگری در شهر شیراز شده است.

مقاله حاضر با روش توصیفی، تحلیلی و بررسی اسناد مورد مطالعه در کتابخانه ها و دیگر منابع نوشتاری و همچنین مراجعه به سازمان های مربوطه، در پی شناسایی عوامل موثر در کاهش تعداد گردشگران شهر شیراز می باشد. در پایان با استفاده از تکنیک swot نقاط ضعف و قوت و فرصت ها و تهدیدات در مورد گردشگری شیراز مورد بررسی قرار می گیرد. نتایج حاصل از این پژوهش بیانگر وجود مشکلات زیادی در عرصه امکانات رفاهی و تسهیلاتی، مشکلات مربوط به معابر و خیابان های اطراف و همچنین عدم رعایت اصول بهداشتی از طرف گردشگران و عدم آموزش گردشگران دینی در این مکان ها برای ساماندهی بهتر گردشگری زیارت می باشد.

واژگان کلیدی : گردشگری دینی، توسعه پایدار، شیراز

شناخت راهکارها و روشهای جذب گردشگران دینی و کیفیت تعامل با ایشان و توسعه ی زیر ساختها

در تفكر ديني اسلام براي جهانگردي كاركردي خاص مورد توجه قرارگرفته ‌‌است‌، به‌گونه‌اي كه سير در زمين براي رسيدن به دركي بالا جهت ستايش قدرت مطلق و تامل در نظام آفرينش خداوندگار باريتعالي از سفارش‌هاي موكد قرآني است.

دين مبين اسلام نسبت به مفهوم گردشگري و سياحت ديدگاه مستقلي دارد. اسلام گردشگري را حمل بر امور والا و ارزش‌هاي اخلاقي مي‌كند؛ چراكه اين صنعت پيش از اسلام، داراي مفهومي مرتبط با تحمل رنج و مشقت روح و روان و نيز اجبار انسان براي سير و سفر در زمين بود و با طلوع خورشيد تابناك اسلام، خط بطلاني بر اين مفهوم سلبي گردشگري كشيده‌شد.

كشورهاي اسلامي با جغرافياي بسيار وسيع خود شامل كشورهاي منطقه خاورميانه، حاشيه درياي سياه، آسيا و چند كشور آفريقايي است كه اين كشورها با ويژگي‌هاي غني فرهنگي‌ خود همواره در چارچوب مرزهاي خود شاهد بروز و ثبوت بسياري از مذاهب دنيا بوده‌اند. به همين سبب اين كشورها به ‌عنوان مركز «گردشگري ديني» با مناظري زيبا و ديدني، توجه همگان را به خود جلب كرده‌اند

اين نوع گردشگري از انواع موكد در قرآن كريم است كه بر تامل و تدبر انسان نسبت به آنچه كه با حواس خود درك مي‌كند، استوار است. چنانچه در سوره مباركه انعام آيه 38 آمده ‌است: «و هيچ جنبنده‌اي در زمين نيست و نه هيچ پرنده‌اي كه با دو بال خود پرواز مي‌كند مگر آن كه آنها گروه‌هايي مانند شما هستند. ما هيچ چيزي را در كتاب فروگذار نكرده‌ايم. سپس به سوي پروردگارشان محشور خواهند شد».

گردشگري تفريحي نيز نوعي سفر به اماكن گردشگري و رفاهي مشهور در سطح جهان است كه مستلزم داشتن آب و هواي مناسب و ساحل‌هاي زيباست و 80 درصد سياحت را به خود اختصاص داده است. سواحل درياي مديترانه و كشورهاي ساحلي مجاور درياي مديترانه از بيشترين جذابيت برخوردار هستند. توريسم «عشاير» و توريسم «روستايي» از شاخه‌هاي ديگر آن به شمار مي‌رود.

امروزه گردشگري الكترونيك استخدام فناوري اطلاعات و ابزار الكترونيك در انجام فعاليت‌هاي توريستي ازجمله برنامه‌ريزي، مديريت، ارزيابي، بازنگري فعاليت‌هاي گردشگري و اقدامات گردشگران و ميزبانان را شامل ‌مي‌شود. مسافرت الكترونيك نيز عبارت است از به‌كارگيري فناوري اطلاعات و ابزار الكترونيك براي بازديد از جاذبه‌هاي گردشگري بدون اقدام به سفر در گستره‌هاي جغرافيايي و طبيعت.

ایران به تصدیق سازمان یونسکو، از نظر وجود آثار تاریخی و فرهنگی در میان هشت کشور نخست جهان جای دارد و از منظر جاذبه های اکوتوریسمی و تنوع اقلیمی جزو پنج کشور برتر دنیاست. طبیعت چهار فصل ایران، وجود دریا، کویر، چشمه های آب گرم، حیات وحش متنوع و انحصاری، جاذبه های گردشگری مذهبی و تمدن هفت هزار ساله این قابلیت را به ایران بخشیده است که در ردیف های نخست گردشگری جهان حرف نخست را بزند. اما متاسفانه با توجه به چنین ظرفیتهای بالایی هنوز نتوانسته است از کمترین امکانات موجود هم بهره کافی را در جهت رشد اقتصادی و اجتماعی و توسعه پایدار کشور ببرد.

استان فارس به عنوان یکی از مهمترین میزبانان گردشگری مذهبی همواره گردشگران بی شماری را به طرف خود جلب نموده است : 

این استان (با وجود امام زادگان واجب التعظیم به ویژه حضرت احمد بن موسی (ع) و نیز 1600 امام زاده ، 14 حسینه تاریخی، 79 مدرسه علمیه، چنیدین زیارتگاه پیر و چاه های مقدس، چله خانه ، خانقاه، نظرگاه، یادمانهای عرفانی ارزشمند) یکی از مناطق شاخص آثار تاریخی و مذهبی کشور است.

 با این وجود توانمندی ها و مسیرهای گردشگری مذهبی و جاذبه های بالقوه این نوع توریسم به بحث و طبقه بندی نرسیده است :

فارس به دلیل در مسیر حرکت امام زادگان بزرگوار از مدینه به سمت خراسان ، از بقاع متبرکه این بزرگان برخوردار بوده که بر اساس آمار بیشترین بقاع کشور را داراست

در این جستار مباحث زیر به پژوهش رسیده است :

الف: مفهوم گردشگری مذهبی در فارس (شیراز سومین حرم اهل بیت)

ب: توانمندی های هنری و معماری

ج: آداب و رسوم و باورهای بومی و رفتارهای فرهنگی محلی

د: مسیرها و محورهای گردشگری مذهبی در فارس

واژگان کلیدی : فارس- شیراز- مذهب- گردشگری(توریسم)- جاذبه

5. نقش زیارت و گردشگری دینی در تحقق الگوی پیشرفت اسلامی-ایرانی

تحلیلی بر توسعۀ گردشگری مذهبی و نقش آن در توسعۀ پایدار شهر مشهد

مریم تاج‌الدینی‌چالشتری

در بسیاری از کشورهای جهان، گردشگری بزرگ‌ترین و سودآورترین صنعت است که بر بنیاد و عامل اساسی سفر و جابه‌جایی استوار است و همۀ کشور‌های جهان خواهان بهره‌گیری از مزایای این صنعت به عنوان صادرات نامرئی هستند. پیوسته، مسافرت‌های بسیاری به مکان‌ها و شهرهای مذهبی در میان پیروان تمام ادیان انجام و روزبه‌روز بر رونق آن نیز افزوده می‌شود.

یکی از بخش‌های گردشگری در ایران، گردشگری مذهبی است؛ دلیل آنهم وجود تعداد زیادی از زیارتگاه‌های دینی و مذهبی در کشور است. شمار زیارتگاه‌های مذهبی اسلامی که سازمان اوقاف و امور خیریه آن را به ثبت رسانده‌اند، به بیش از 4774 می‌رسد. نگاهی به شهر مقدس مشهد به عنوان مهم‌ترین شهر مذهبی کشور و تمایل و اشتیاق بسیاری از مسلمانان جهان برای بازدید و زیارت بارگاه مطهر امام‌رضا(ع)، امام هشتم شیعیان و بازدید از موزه‌ها، مساجد، کتابخانۀ رضوی، بازارهای قدیمی، مواهب طبیعی و آب‌وهوایی، آثار هنری، تاریخی و فرهنگی همه، نشان از توانایی فراوان این شهر در جذب گردشگران است؛ بنابراین با شناخت جاذبه‌های گردشگری این شهر و نقش مذهبی آن در جذب گردشگران، اجزای توسعۀ پایدار (توسعۀ پایدار فرایندی است که طی آن مردم نیازهای خود را برمی‌آورند و زندگی خود را ارتقاء می‌بخشند، بدون اینکه از منابعی که به نسل‌های آینده تعلق دارد، استفاده کنند؛ بنابراین زمانی توسعه را پایدار می‌خوانیم که مخرب نباشد.) از دیدگاه‌های متفاوت مطرح شده است.

به طورکلی در این مقاله، این سؤالات مطرح است که آیا توسعۀ گردشگری مذهبی شهر مشهد، منجر به توسعۀ پایدار آن شده است و برای توسعۀ آن چه راهکار‌هایی می‌توان ارائه کرد که در جهت دستیابی به توسعۀ پایدار باشد؟ هدف سیاست‌گذاری و تعیین راهبردهای اجراشدنی در بعضی اصول اساسی توسعۀ پایدار گردشگری است.

کلیدواژه‌ها: گردشگری مذهبی، توسعۀ پایدار، شهر مشهد مقدس.

گردشگری در مشهد مقدس؛ مزيّت‌ها و چالش‌های فرارو

به لحاظ موقعیت فرهنگی‌مذهبی خاص ایران در میان سایر کشورها، گردشگری مذهبی امکان رشد و توسعۀ بیشتری دارد. توجه به گردشگری مذهبی به دلیل نوع و طیف گردشگران که از جوامع مسلمان هستند، مشکلات فرهنگی و گاهی اخلاقی را به همراه نخواهد داشت. توجه بیشتر و پرداختن به جایگاه گردشگری مذهبی در کلان‌شهر مشهد مقدس، در کنار معرفی این شهر از طریق رسانه‌های گروهی می‌تواند زمینۀ اشتغال افراد را در صنوف و حرفه‌های مختلف، بیش از پیش فراهم سازد.

گردشگری مذهبی علاوه بر جنبه‌های اقتصادی و مالی خود، باعث ارتباط اسلامی با سایر کشورها شده و تعامل بین ملل و فرهنگ‌هایی را که نقاط مشترک دارند، سبب می‌شود. هم‌اکنون، زیارت هدف اول سفر بسیاری از مردم کشورهای مسلمان و عربی است که می‌توان با استفاده از این فرصت و تبلیغات در این نوع کشورها، زمینۀ ورود گردشگران مذهبی و توسعۀ گردشگری زیارتی را فراهم کرد؛ مشروط به این که زیرساخت‌های مورد نیاز ورود گردشگران فراهم شود. مشهد به عنوان دومین کلان‌شهر مذهبی جهان هر ساله میزبان نزدیک 30 میلیون زائر از اقصی نقاط کشور و سایر کشورهای مسلمان و غیرمسلمان است. با توجه به خیل مشتاقان زیارت حرم مطهر حضرت ثامن‌الحجج که اولویت حدود 95 درصد این دسته از گردشگران مذهبی است، می‌بایست به نحو شایسته‌ای از این ظرفیت‌های فراوان استفاده نمود. با کمی تأمل، برنامه‌ریزی صحیح و اصولی و استفاده و بهره‌گیری از تجارت سایر کشورها در زمینۀ برطرف نمودن چالش‌های پیش رو، می‌توان بیش از پیش جایگاه گردشگری مذهبی مشهد مقدس را از جایگاه فعلی ارتقاء داد. این مهم با ارتقاء امکانات رفاهی و سکونت‌گاهی، تفریحی، ورزشی‌، فرهنگی و‌... امکان‌پذیر می‌گردد و در پی آن، میانگین اقامت گردشگران از یک هفته تا ده روز، افزایش خواهد یافت.

کلیدواژه‌ها: مشهد، کلان‌شهر، گردشگری مذهبی، کشورهای مسلمان، ارتباط‌اسلامی، زیارت.

لزوم نگرش چند عملکردی به مجموعه‌های اقامتی‌ گردشگری شهرهای زیارتی با هدف افزایش تعاملات فرهنگی‌‌اجتماعی و بهره‌وری مستمر اقتصادی

(نمونه موردی: کلان‌شهر مقدس مشهد)

مریم اکبریان

گردشگری دینی و به‌ویژه، گردشگری زائر محور و فرهنگ زیارت، در هیچ یک از ادیان الهی به اندازۀ دین اسلام کثرت، ارزش و اهمیّت ندارد و امروز این مهم می‌تواند زمینۀ تبادل و تعامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نه تنها بین ملل مسلمان بلکه عاملی برای تبیین مفهوم حقیقی اسلام و روشنگری در بین جوامع غیرمسلمان گردد. مهم‌ترین گام در نیل به این هدف، فراهم کردن و توسعۀ زیرساخت‌های مناسب است.

از آنجایی که یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های لازم برای توسعه و شکوفایی صنعت گردشگری در سراسر جهان و تمامی شاخه‌های آن، ساخت فضاها و مجموعه‌های اقامتی‌‌گردشگری مناسب است و لزوم دستیابی به صرفۀ اقتصادی مستمر و ایجاد خاطره، بناکردن فضاهایی بی‌همتا و منطبق بر پتانسیل‌های بستر طرح در این مجموعه‌ها است که برای شکوفایی و توسعۀ صنعت گردشگری در درجۀ نخست اهمیّت قرار دارد و به تبع آن، مقوله گردشگری دینی و زائرمحور نیز از این قاعده مستثنی نخواهد بود.

در این مقاله، بر شهر مشهد و استعدادهای بی‌نظیر این کلان‌شهر مذهبی، تأکید خاص شده، همچنین لزوم توجه به آن، به عنوان یکی از مهمترین مراکز اقامتی‌گردشگری در جهان و مسئلۀ چند عملکردی بودن و ترکیب کارکردهای سازگار آن، بررسی شده است. این مهم در کلان‌شهر مشهد، با توجه به پتانسیل‌های خاص آن، موقعیت بسیار مناسبی را برای آن فراهم کرده که از اهمیّتی دوچندان در تأمین توجیه و صرفۀ اقتصادی مستمر پروژه‌های گردشگری برخوردار است، از جملۀ این پتانسیل‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: مطرح بودن به عنوان دومین زیارتگاه مهم شیعیان جهان پس از کربلای معلّی؛ موقعیت جغرافیایی استراتژیک و قرارگیری در مسیر کریدور اقتصادی شمالی‌جنوبی و کشورهای آسیای میانه؛ موقعیت ممتاز به عنوان پایتخت مذهبی ایران و قابلیت برگزاری همایش‌ها و گردهمایی‌های مختلف فرهنگی و مذهبی و علمی کشورهای اسلامی؛ پتانسیل‌های طبیعی و تاریخی؛ مطرح بودن این شهر به عنوان یکی از قطب‌های گردشگری و درمانی در آینده و‌... . از دیگر سو، با ترکیب کارکردهای مختلف سازگار در یک مجموعه، امکان تعاملات فرهنگی‌اجتماعی بین گروه‌های بیشتری اعّم از مسلمان و غیرمسلمان فراهم می‌گردد.

همچنین با توجه به این حقیقت مهم که جنبۀ مذهبی این قسم از گردشگری به‌ویژه در شریعت اسلام، الزاماتی را در نحوۀ طراحی، ساماندهی و بهره‌برداری این فضاها منتج می‌نماید، تلاش شده تا با هدف الگوسازی در شهر مقدس مشهد، به تحقیقات و دستاوردهای موجود در این عرصه در بین دیگر کشورهای مسلمان با صنعت گردشگری پررونق، به عنوان شاخصۀ مهم و تأثیرگذار در طراحی، پرداخته شود.

کلیدواژه‌ها: گردشگری زائرمحور، زیرساخت‌های توسعۀ گردشگری، مراکز اقامتی‌گردشگری چند عملکردی.

تاريخ و جايگاه جهانگردي در اسلام

حسن فضل

سفر از آغاز آفرینش همزاد و همراه بشر بوده است. هبوط، سفر است. تولد، سفر است و مرگ نیز؛ حتی خلقت هم سفری از عدم به وجود است.

سفر، سیاحت و جهانگردی در دین مبین اسلام، جایگاه ویژه‌ای دارد. قرآن کریم در پانزده آیه، سفارش به سفر کرده و به آثار و نتایج گرانبهای آن اشاره می‌کند. پیامبر گرامی اسلام نیز در حدیث‌هایی به اهمیّت آن می‌پردازد. در سخنی منقول از ایشان، سلامتی و تندرستی از نتایج سفر ذکر شده است (سافِروا تَصِحُّوا). سفر در منظر امامان معصوم(ع) نیز جایگاه ارزشمندی دارد. در شعری منسوب به امیر بیان علی(ع) چنین آمده است:

«برای کسب مجد و بزرگی از وطن خود دور شو؛ چرا که سفر پنج فایده دارد: برطرف شدن اندوه؛ به دست آوردن روزی؛ دانش؛ آداب زندگی و همنشینی با بزرگان».

به جهت تأکیدهای اسلام بر سفر و هجرت، مسلمانان در طول قرون و اعصار به سفرهای بی‌شماری دست زده‌اند. مسألۀ سفر را در هجرت‌های گوناگون در صدر اسلام و سپس در دوره‌های بعد در سفرهای فراوان به سبب‌های مختلف چون تحصیل علم، کسب درآمد، حج، زیارت، شناخت شهرها و کشورهای مختلف و حسّ ماجراجویی، دریافت خراج، جزیه و مالیات، تبلیغ دین، مراودات سیاسی و سایر مسائلی که به تشکیلات اسلامی مربوط می‌شود، شاهد هستیم.

سیّاحان مسلمان از بزرگ‌ترین جهانگردان عالم‌اند، ابن‌بطوطه، ابن‌فضلان، ابن‌جبیر، سلیمان سیرافی و ناصرخسرو قبادیانی از جملۀ این بزرگان به شمار می‌روند که صاحب ارزشمندترین سفرنامه‌ها هستند. علاوه بر آن در میان مسلمانان، جغرافی‌نویسان بزرگی بوده‌اند که با مسافرت­های بی­شمار خود به نگاشتن کتاب‌های ارزشمند جغرافیایی پرداخته‌اند که تأثیر شگرف در شناخت مکان‌ها برای ملل مسلمان و غیرمسلمان داشته است. یاقوت حموی، اصطخری، مقدسی، یعقوبی، ابن‌حوقل، حافظ ابرو، قدامۀ‌بن‌جعفر و ابن‌خردادبه از جملۀ این جغرافی‌نویسان هستند که در تألیف‌ها و تصنیف‌های خود، بخش‌های مختلف و حتی ناشناختۀ کرۀ زمین را به مردم شناساندند.

با این حال، یکی از بزرگ‌ترین علت‌های سفر مردم در گذشته و حال، زیارت بوده است. این مسئله تنها به دین مقدس اسلام بازنمی­گردد، بلکه سایر ادیان، نحله­ها، مذهب­ها و مکتب­ها، مکان‌هایی برای زیارت داشته و دارند.

همه‌ساله صدها میلیون سفر زیارتی به شهرهای مذهبی جهان صورت می‌گیرد. عربستان، عراق، سوریه و ایران از کشورهایی هستند که مطمح نظر زائران جهان اسلام هستند. شهرهای مختلف دیگر جهان از قبیل دهلی نو، بنارس، لهاسا، بیروت، دمشق، فاطیما، واتیکان و تبّت از دیگر شهرهای مذهبی هستند که مورد بازدید زائران قرار می­گیرند.

گردشگران مذهبی برترین گردشگران هستند، زیرا با دیدارشان از مکان‌ها و مراکز مذهبی نه تنها باعث تعالی معنوی خویش شده‌اند بلکه از جنبه‌های اعتقادی و روحانی، در دیگران تأثیر شگرف به‌جا می­گذارند؛ حال اگر جنبه‌های مادّی آن را هم درنظر بگیریم؛ آمدن این زائران، باعث رونق اقتصادی این شهرها می‌شود.

شهر مقدس مشهد که یکی از کلان‌شهرهای مذهبی جهان و پایتخت معنوی کشور اسلامی ایران به شمار می‌رود، همه‌ساله میزبان میلیون‌ها زائر مسلمان از ایران و سایر کشورهای اسلامی است. بر مسئولین لازم است که با در اختیار گذاشتن امکانات رفاهی برای این عزیزان، در جهت گسترش و رشد سفرهای زیارتی به این شهر مقدس گام بردارند و آستان قدس رضوی در این جهت می‌تواند نقش بسزایی داشته باشد.

تیپولوژی زیارت و گردشگری در کلان‌شهرهای مذهبی

تحقيقاتي که در مورد زيارت و گردشگري در ابعاد مختلف انجام گرفته است، نشان‌دهندۀ فرايندي از ترکيب زيارت و گردشگري به‌ویژه در عصر پسامدرن است ولي برخي اصول بنيادي در اين دو پديده وجود دارد که درهمتنيدگي کامل اين دو را ناممکن مي‌سازد؛ به عنوان نمونه، مي‌توان به اعتقادات ديني اشاره نمود که از اين منظر در پديدۀ زيارت هدف اصلي و غايي محسوب شده ولي در گردشگري انگيزه‌اي در کنار ديگر انگيزه‌هاست. زيارت حول مکان مذهبي شکل مي‌گيرد ولي گردشگري علاوه بر مکان مذهبي، بازديد از ديگر جاذبه‌ها را نيز در دستور کار خود دارد. در اين راستا مي‌توان با در نظر گرفتن درصد همپوشي دو پديده زيارت و گردشگري در مکان‌هاي مذهبي و بازديد از مراسم مذهبي، به گونه‌اي از گردشگري پرداخت که مي‌توان بر آن را «گردشگري دینی» ناميد. در این راستا، هرچند گردشگری دینی به عنوان یک گونه گردشگری مطرح می‌شود ولی خود می‌تواند تیپولوژی‌های متفاوتی داشته باشد. در این راستا، با توجه به پیشینۀ مطالعات انجام گرفته در رابطه با زیارت و گردشگری، در این مقاله این موضوع در رابطه با کلان‌شهر مشهد مورد مطالعه قرار گرفته است که نتایج حاصل از آن نشان‌دهندۀ سه تیپ از گردشگری دینی در این کلان‌شهر دارد که هر یک از این گونه‌ها دارای ویژگی‌های خاصی هستند. بر این مبنا در جهت همپوشی این سه گونه و برقراری توازن میان زیارت و گردشگری راهکارهایی ارائه گردید.

کلیدواژه‌ها: زیارت و گردشگری، گردشگری دینی، تیپولوژی‌، کلان‌شهر مشهد، زائر/گردشگر.

توسعۀ گردشگری و فشار بر منابع آب شهر مشهد

مژگان ثابت تیموری، معصومه توانگر

شهر مشهد پرجمعیت‌ترین شهر منطقه شرق کشور است که با توجه به وجود بارگاه ملکوتی حضرت رضا(ع)، سالانه، پذیرای جمعیت کثیر زائرین ایرانی و غیرایرانی است. تأمین آب مورد نیاز کاربری‌های مختلف شهر مشهد، اعم از کاربری صنعتی، کشاورزی، فضای سبز، شرب و بهداشت، نیاز به منابع آبی عظیمی دارد. یکی از اولین نیازمندی‌های این جمعیت ساکن و زائر شهر مشهد نیز دسترسی به منابع آب پاک است که با توجه به تغییرات اقلیمی شدید و کمبود نزولات جوی در سال‌های اخیر، کمبود این منبع ارزشمند محسوس می‌شود و این امر سبب شده تا فشار بر منابع آب برداشتی افزایش یابد؛ لذا نبود مدیریت صحیح در استفاده از منابع آب موجود، منجر به افت سطح آب‌های زیرزمینی دشت مشهد شده است. بنابراین با درنظرداشتن جمعیّت شهری روبه‌رشد مشهد و با توجه به موقعیّت اقلیمی این شهر، کاربری‌های مختلف آب، نیاز به مدیریت صحیح تأمین و توزیع منابع آب، نخستین نیازهای طبیعی ساکنین و زائرین به‌شمار می‌رود. آنچه مسلم است، در این مقاله، به موجودی منابع آب دشت و شهر مشهد، نیاز جمعیت ساکن مشهد به منابع آب، حداقل مقدار آب مورد نیاز برای هر کاربری و چگونگی توزیع آن بین کاربری‌های مختلف پرداخته شده ‌است. در نهایت، وضعیت آب دشت مشهد، یکی از پارامترهای اصلی در مدل‌های توسعۀ گردشگری ارزیابی شده است و فشار ناشی از توسعۀ گردشگری بر منابع آبی شهر مشهد ارزیابی می‌گردد.  

کلیدواژه‌ها: گردشگری مذهبی‌، شیراز، زائران.

بررسی چالش­های مدیریت مقصد در شهر زیارتی مشهد

مژگان عظيمي‌هاشمي، فائزه اعظم‌كاري

مشهد شهری زیارتی است که همه‌ساله پذیرای میلیون‌ها زائر از سراسر کشور و دیگر از کشورهای جهان است‌. یکی از چالش­های پیش روی این شهر، ضعف مدیریت منسجم و پویای آن به عنوان یک مقصد زیارتی با اهمیّت و دومین کلان‌شهر مذهبی جهان است که باعث شده پایداری و رقابت‌مندی آن در میان دیگر شهرهای زیارتی تضعیف گردد. شهر مشهد برای آنکه بتواند به عنوان یک شهر زیارتی پایدار و رقابت­پذیر، تجربه ارزشمندی را در طول مدت زیارت برای زائرین امام‌رضا(ع) فراهم کند، نیازمند توجه و به‌کارگیری دستاوردهای مدیریت مقصدهای گردشگری و از جمله مقاصد گردشگری مذهبی (زیارتی) به عنوان یکی از راهکارهای مرتفع ساختن مسائل و مشکلات مدیریت و توسعۀ مقصد زیارتی است. مدیریت مقصد را اغلب بخش نیمه‌خصوصی انجام می­دهد و موضوع اصلی آن، مدیریت و حمایت از انسجام منابع، فعالیت‌ها و ذی‌نفعان مختلف از طریق خط­مشی و فعالیت­های مناسب است که می­تواند منجر به ایجاد یک سیستم بی‌نظیر از محصولات گردشگری شود. این سیستم نیازهای دسته­های مختلف مراجعین (اعم از زائر و مجاور) را لحاظ نموده و رشد مناسب و ترکیب منفعت شخصی با توسعۀ اقتصاد عمومی همراه با حفظ هویت اجتماعات میزبان و کیفیت زندگی و کیفیت تجربۀ گردشگری و زیارتی زائران را تأمین می­کند. این رویکرد نیازمند عناصر سخت‌افزاری و نرم‌افزاری متناسب است. از جمله این اجزاء، سازمان مدیریت مقصد است که در واقع وظیفۀ پیاده کردن سیاست_­ها و برنامه­های مدیریت مقصد را داراست. سیستم­های مدیریت مقصد نیز یکی دیگر از اجزاء مربوطه است که به شکل زیربنای تکنولوژی­های ارتباطی و اطلاعاتی (ICT) سازمان­های مدیریت مقصد تعریف می­شود. با توجه به این امر که وجود یک سازمان متولّی امر زیارت و گردشگری برای مدیریت مقصد، همچنین امکان برنامه‌ریزی برای سفر برای هر زائر می­تواند منجر به صرفه‌جویی چشمگیری در هزینۀ خدمات ارائه شده از سوی مقصد، امکان مدیریت خدمات مطلوب و مورد تقاضای زائر، ارتقاء سطح کیفیت زیارت و در کل مدیریت هرچه بهتر شهر زیارتی شود، وجود سیستم مدیریت مقصد برای شهر زیارتی مشهد ضروری به نظر می­رسد. در این راستا این نوشتار با مرور بر مبانی نظری سیستم مدیریت مقصد، مدل مربوطه و اجزاء آن را تعریف و امکان به‌کارگیری آن را در شهر مشهد واکاوی می‌کند.

کلیدواژه‌ها: سیستم مدیریت مقصد، شهرزیارتی، پایداری، رقابتمندی.

تحلیلی بر توسعۀ گردشگری مذهبی شهرستان مشهد

شهرستان مشهد به دلیل وجود مرقد علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) دارای موقعیت خاص و ویژه‌ای در سطح کشور است. این شهرستان که قطب اقتصادی شرق کشور محسوب می‌گردد، نه تنها مهم‌ترین شهرستان گردشگری ایران است، بلکه در جهان اسلام نیز از جنبۀ گردشگری مذهبی مورد توجه است. با عنایت به قداست آستان امام‌رضا(ع)‌، زائران مسلمان (عمدتاً شیعیان) از سراسر جهان طی سده‌های متمادی به شهر مشهد‌، مرکز این شهرستان، سرازیر شده‌اند تا آنجا که تعداد گردشگران داخلی در سال 1385 به 32 میلیون و 808 هزار و213 نفر و تعداد گردشگران خارجی به 694 هزار و 473 نفر افزایش یافته است (مؤمنی و دیگران، 1387 :13).

از این نظر شهر مشهد نه تنها باید به نیازهای گردشگری جمعیت ثابت خود (حدود 3 میلیون نفر) پاسخ دهد، بلکه باید به نیازهای گردشگران مذهبی با جمعیت متغیر ماهیانه2 میلیون نفر و در مواردی با پیک بیش از 4 میلیون نفری در یک زمان خاص پاسخ دهد؛ یعنی به جمعیت شناوری معادل 12 برابر جمعیت خود. از سوی دیگر در سطح شهرستان بقاع متبرکه متعددی به صورت پراکنده وجود دارد که دارای قابلیت‌های فراوان در زمینۀ جذب گردشگر مذهبی هستند؛ لذا با توجه به حجم زیاد گردشگران کلان‌شهر مشهد و محدودیت‌ها و تنگناهایی که از این راستا گریبانگیر شهر مشهد است، می‌توان با پخش گردشگر در مقیاس وسیع‌تر محلی‌ناحیه‌ای (در سطح شهرستان) و هدایت بخشی از گردشگران، هرچند کم، به این نواحی، این مکان‌ها را در مدار گردشگری زیارتی کلان‌شهر مشهد قرار داد. در واقع، این پژوهش به امکان‌سنجی نواحی دارای بقاع متبرکه برای جذب سرریز گردشگران کلان‌شهر مشهد و افزایش ماندگاری گردشگری دینی در سطح شهرستان مشهد می‌پردازد. روش تحقیق این پژوهش توصیفی‌تحلیلی است و به منظور تحلیل مکانی‌ فضایی نیز از نرم افزار Arc Gis استفاده گردیده است.

کلیدواژه‌ها: گردشگری مذهبی، شهرستان مشهد، اماکن متبرکه، ظرفیت‌های توسعه.

مژگان ثابت تیموری

شهر نجف یکی از شهرهای بسیار مهم گردشگری‌مذهبی کشور عراق است که سالانه پذیرای جمعیتی بالغ بر 20 میلیون نفر زائر بوده و برنامه‌ریزی اسکان برای این جمعیت را به یک چالش مهم تبدیل نموده است؛ به‌علاوه نزدیکی این شهر به شهرهای تاریخی همچون بابل و بهره‌برداری از فرودگاه بین‌المللی نجف نیز سبب شده است که جمعیت گردشگران و مسافران غیر زیارتی به این شهر بیشتر و لذا اسکان این جمعیت به یکی از مسایل مهم زیرساختی تبدیل شود. آنچه مسلم است، جمعیت مشتاق زائر خصوصاً شیعیان، تمایل به اقامت در نزدیک‌ترین مکان‌ها به حرم مطهر را دارند و با توجه به وضعیت امنیتی حاکم بر کشور عراق و شهر نجف، مدیریت اسکان، نحوۀ توزیع مکان‌های اقامتی و خدمات مرتبط با اسکان زائرین در منطقۀ مرکزی شهر، از اولویت‌های برنامه‌ریزی شهرداری نجف است. در این مقاله، به وضعیت موجود اقامتگاه‌های شهر نجف، توزیع اقامتگاه‌ها در سطح شهر و مدیریت اسکان زائرین پرداخته شده و کمیّت و کیفیّت اقامتگاه‌ها در آن، ارزیابی و تحلیل شده است.

نقش و اهمیّت زیرساخت­های اقتصادی در تبدیل مشهد مقدس به قطب گردشگری دینی

با توجه به اهمیّت جذب زائر و ایجاد قطب گردشگری دینی در شهر مشهد، در این مقاله، آن دسته از شاخص­ها و ارکان گردشگری معرفی و ارزیابی می­شوند که به توان رقابت­پذیری اقتصادی شهر مشهد کمک می‌کند و باعث جذب گردشگر از جمله زائر می­گردد و ثبات و پایداری اقتصادی شهر را در بلندمدت تضمین می­کند. همچنین جایگاه رقابتی مشهد را در مقایسه با شهرهای زیارتی منتخب و برخی کشورهای خاورمیانه مشخص خواهیم کرد. سرانجام با توجه به درجۀ توسعه­یافتگی شهر مشهد، شاخص‌های اولویت‌دار که نیاز به سرمایه­گذاری بیشتری در آن‌ها است شناسایی شده و گام­ها و اقدامات کلی مورد نیاز برای تبدیل مشهد به شهری رقابت­پذیر در عرصۀ گردشگری دینی پیشنهاد می­شود.

بـررسی کیفیّت اقـامت و ترجیحـات زائـران ایرانـی

سیمین فــروغ زاده

هدف از تحقیق، شناسایی ترجیحات سفر زائران (یک امر ذهنی و قبل از سفر) و محدودیت‌ها و موانع تأثیرگذار برآن است. علاوه برآن تحقیق حاضر با سنجش کیفیت اقامت (یک امر عینی و در حین سفر)، به بررسی چگونگی انتخاب‌های انجام شده یا روشی که زائر در سفر بدان طریق عمل می‌کند (شامل الگوهای اسکان، خورد و خوراک، خرید سوغات و...) می‌پردازد.

به این منظور، اطلاعات مورد نیاز به شیوۀ مصاحبه حضوری با 500 نفر از زائران ایرانی در شهر مشهد (تابستان 89) که به روش خوشه‌ای انتخاب شده‌اند، به‌دست آمد. نتایج نشانگر آن است که اکثريت زائران (86.2 درصد) ساکن شهر بوده و بیشترین تعداد آن‌ها (37.4 درصد) در استان‌های مرکزی (تهران، اصفهان، قزوین، مرکزی، سمنان، یزد، قم، البرز) ساکن هستند. درصد بسیاری از زائران (67.6 درصد) به صورت خانوادگي و نيمي از آن‌ها (51.9 درصد) به صورت گروه‌های4 تا 7 نفره به مشهد آمده‌اند. برای بيشترين تعداد آن‌ها (97 درصد)، زیارت مهم‌ترین انگیزۀ سفر به مشهد بوده است. اکثریت (29.7 درصد) دارای مشاغل کارمندی متوسط (عمدتاً کارمندان دولتی در اداره‌های مختلف) هستند و میزان مخارج ماهیانۀ خانواده آن‌ها روی هم رفته بین250 تا 500 هزار تومان است که خود بیانگر این واقعیت مهم است که اکثریت قریب به اتفاق زائران حضرت رضا را طبقۀ متوسط و متوسط‌ پایین جامعه تشکیل می‌دهند.

بخشی از نتایج حاصل از تبیین ترجیحات نشان داد که به هر اندازه میزان درآمد ماهیانۀ خانواده‌ها بیشتر باشد، زائران ترجیح می‌دهند که برای دیدار از اماکن سیاحتی و تفریحی شهر مشهد، هزینۀ روزانه اقامتگاه و خوراک خود در مدت حضور در شهر مشهد و همچنین خرید سوغات بیشتر هزینه کنند. همچنین آن دسته از زائرانی که قصد اولیه‌شان از سفر به مشهد تفریح و گردش بوده و در بین امور مختلف سفر، خرید سوغات اهمیّت بسیاری برایشان داشته است، دیدار از اماکن سیاحتی و تفریحی را بیشتر از دیگران ترجیح می‌دهند.

همچنین نتایج بیانگر آن است که به هر اندازه آشنایی زائران با شهر مشهد بیشتر و هرچه مسافت زمینی شهر محل سکونت زائران تا مشهد بیشتر باشد، زائران ترجیح می‌دهند، مدت بیشتری را در مشهد اقامت کنند.

زائرانی که برایشان مسئلۀ حمل و نقل در مشهد در مقایسه با امور دیگر سفر اهمیّت دارد و همچنین گروهی که از سفر قبلی به مشهد رضایت بیشتری دارند، مراکز اقامتی نزدیک حرم را بیشتر ترجیح می‌دهند اما زائرانی که قصد اولیه‌شان از سفر به مشهد دیدن اقوام و دوستان بوده است، غالباً تمایل دارند که دورتر از حرم اقامت گزینند.  

کلیدواژه‌ها: کیفیت اقامت، ترجیحات سفر، زائران ایرانی، شهر مشهد.

تبیین قابلیت‌های اماکن زیارتی و مذهبی ایران در توسعۀ گردشگری دینی

صنعت گردشگری در جهان امروز در حال تبدیل شدن به یکی از ارکان اصلی اقتصاد تجاری جهان است و از منظر فرهنگی می‌توان از صنعت توریسم برای ایجاد تفاهم میان اقوام در بعد داخلی و ملیت‌های گوناگون در ابعاد جهانی سود جست. در این راستا، گردشگری دینی به عنوان یکی از گونه‌های مهم گردشگری می‌تواند در ایران با توجه به تعدد جاذبه‌های زیارتی و عجین شدن روحیۀ معنوی در هویت مردم این کشور نقش مهمی در ایجاد تعامل و رسیدن به توسعۀ پایدار ایفاء نماید. از این رو، در اینجا این سؤال مطرح است که جاذبه‌های گردشگری دینی در ایران کدام است و چه راهکارهایی برای توسعۀ گردشگری دینی در ایران وجود دارد؟ این مقاله، با رويكردي علمي و با روش توصیفی‌تحلیلی، ضمن شناسایی جاذبه‌های مذهبی و زیارتی در ایران، راهکارهایی را برای توسعۀ گردشگری دینی در ایران با هدف شکوفایی اقتصادی و نهادینه شدن فرهنگ گردشگري اسلامي و دستیابی به توسعۀ پایدار ارائه مي‌نماید.

کلیدواژه‌ها: گردشگری دینی، توسعه، ایران، زیارت، گردشگري مذهبي.

تحليل جامعه‌شناختي رضايت از سفر گردشگران در شهر مشهد

يکي از مهم‌ترين مسائلي که هر نهاد متولي پذيرش گردشگر يا زائر با آن مواجه است؛ شناسايي ميزان رضايت گردشگران از خدمات ارائه شده است. نظر به آنکه نهاد‌هاي شهري همواره در تلاش هستند که براي گردشگران در مقاطع مختلف سال امکان حضور با اهداف سياحتي و زيارتي را پديد آورند و اينکه فراهم نمودن زمينه‌هاي مذکور ميليارد‌ها ريال هزينه به دنبال دارد؛ مناسب است که نهاد‌هاي مذکور از برون‌داد اين سفرها مطلع گردند.

آيا متناسب با هزينه‌هاي ارائه شده، رضايت بهره‌برداران جلب شده است يا خير تا در سازماندهي سفرهاي بعدي بتوان از آن‌ها استفاده کرد؛ لذا اين مقاله در چهارچوب يک فراتحليل و با استفاده از آمارهاي ميانگين استاندارد و ميانگين وزني استاندارد شدهو با مطالعۀ منابع علمي معتبر داخلي و خارجي و بررسي اوليۀ نتايج بيش از 70 پروژۀ تحقيقاتي و گزينش 16 مورد از آن‌ها‌، به بررسي و تحليل جامعه‌شناختي ميزان رضايت گردشگران، به تفکيک ابعاد، در شهر مشهد و نوسانات آن در سال‌هاي اخير پرداخته است. يکي از چارچوب‌هاي نظري در حوزۀ جامعه‌شناسي مصرف‌، درنظرگرفتن گردشگر به عنوان يک «مشتري» است که کالايي که مي‌خرد، خدمات گردشگري از سازمان ارائه‌دهنده و شهر ميزبان است. يکي از مدل‌هاي مناسب در اين رويکرد مدل ECSI است که در واقع شاخص رضايت مشتريان اروپايي از کالا (به معناي عام آن) است. سازۀ رضايت از سفر داراي ابعاد نه‌گانه است که در اين مقاله به تفصيل به آن‌ها پرداخته شده است‌. يافته‌هاي اين پژوهش بيانگر آن است که در بين ابعاد مختلف رضايت از سفر‌، رضايت از وضعيت بهداشت و تغذيه، کمترين سطح رضايت و نيز وضعيت رضايت از همسفران، بیشترین سطح رضايت است.

کاروانسراهای سبز، طرحی برای ارتقای سطح رضایتمندی زائرین حرم امام‌رضا(ع)

یوسف ‌هاشمی‌جمعه

در این مقاله سعی شده است ضمن بررسی تصادفات جادهای کشور و ارزیابی نقش عامل انسانی در آن، به دلیل خستگی راننده، ناشی از یکنواختی راه به روش‌های کاهش خسارات جاده‌ای پرداخته شود. از آنجایی که بیشتر مسافرت‌ها به سوی مشهد مقدس صورت می‌پذیرد و درصد زیادی از مسافران از جاده استفاده می‌کنند؛ در جاده‌های منتهی به مشهد با ایجاد کاروانسراهای سبز با استفاده از آبیاری سفالی که منطبق با شرایط اقلیمی منطقه است، می‌توان زمینۀ تمایل مسافران جاده‌ای را به توقف بین‌راهی در فضاهای مفرح کاروانسراهای سبز با طراحی جذاب را فراهم کرد و بدین وسیله از تلفات ناشی از خستگی در تصادفات جاده‌ای جلوگیری کنیم و سبب رضایتمندی بیشتر زائرین امام‌رضا(ع) و مسافران جاده‌ای شود.

کلیدواژه‌ها:کاروانسرا، زائر، خراسان رضوی، آبیاری سفالی، سفرهای جاده‌ای.

آيات و روايات اسلامي، عالم را محضر الهي دانسته و حكماي اسلامي، عالم را سايه‌اي از نور الهي مي‌دانند در اين نوع نگرش اسلامي‌، گردشگري مدبّرانه در آفرينش طبيعت را مي‌توان گردشگري اسلامي نامید.

صنعت ژئوتوريسم، گردشگران را به تدبّر در آفرينش زمين دعوت مي‌كند‌. در اين نوع گردشگري، ابزاري به‌ نام تفسير، به تدبّر‌ و تفكر و كنجكاوي گردشگران در آفرينش عالم کمک می‌کنند‌. تفسير در كشورهاي اسلامي در ساختار گردشگري مورد غفلت قرار گرفته و در احياء واقعي گردشگري تاريخي‌، مذهبي و طبيعي که نخستین نياز براي تدبّر است‌، کوتاهی شده است.

 در ارائۀ مدل تفسير اسلامي ژئوتوريسم‌، گردشگران پس از مراجعت از سفر، خود را از نظر فكري و روحي و معنوي تغذيه شده مي‌يابند. ژئوتوريسم با تفسير اسلامي و زيرساخت‌هاي لازم در حومه و اطراف مشهد رضوي، مانند ناحيۀ اخلمد‌، گردشگران مسلمان را از طبيعت با تدبر و تفرج اسلامي و در كنار آن با زيارت بارگاه امام هشتم شيعيان پربارتر خواهد ساخت.

کلیدواژه‌ها: ژئوتوريسم اخلمد، تفسير اسلامي‌، گردشگري اسلامي‌، زيارت با تدبّر.

تحلیل نقش و جایگاه سازمان‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی در ارتباط با زائر و زیارت در کلان‌شهر مشهد

بیش از نیم قرن است که از سابقۀ نظام برنامه‌ریزی مدوّن در کشور ما می‌گذرد. در طی این مدت، سازمان‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی در چارچوب این نظام فعّالیّت‌های گوناگونی را پذیرفته‌اند. در این میان، به علت ماهیّت چندبعدی زیارت و ارتباط آن با سازمان‌های گوناگون، سازوکار تعامل و ارتباط این سازمان‌ها با یکدیگر کاملاً مشخص نیست. موضوع زیارت و زائر به‌ویژه در شهرهایی باتوان گردشگری مذهبی، از جمله مسائل مهم در این خصوص به‌شمار آمده و تاکنون توجه کمی به مدیریت سازمانی آن شده است. شهر مشهد نمونه‌ای از این شهرهاست. وجود مرقد مطهر حضرت رضا(ع) و حضور سالانه بیش از 20 میلیون زائر و گردشگر از یک‌سو و تعدد سازمان‌های متولّی زیارت (10 دستگاه در سطح ملی) و سازمان‌ها و نهادهای محلی و منطقه‌ای نظیر آستان قدس، شهرداری، استانداری، فرمانداری، میراث فرهنگی و‌... از سوی دیگر، حکایت از نبود مدیریت سازمانی منسجم در امر زیارت، در این شهر مذهبی است. استانداری خراسان رضوی و فرمانداری بیشترین فعّالیّت را در حوزۀ هماهنگی و ارتباطات بین سازمانی در کلان‌شهر مشهد و در ارتباط با زیارت داشته‌اند که با توجه به اهمیّت این مسئلۀ فراملی، هنوز جای کار بیشتری دارد و با توجه به اهمیّت فراوان مسائل زیارت، نیاز به یک ساختار مدیریتی بومی در ارتباط با آن، بیش از پیش احساس می‌شود؛ چرا که نظام مدیریتی فعلی چندان که بایسته و شایستۀ این شهر مذهبی است، نتوانسته خواسته‌های زائران و مجاوران حریم رضوی(ع) را برآورده کند. بر این اساس، هدف این نوشتار ،تحلیل نقش و جایگاه سازمان‌های مسئول و همکار در ارتباط با زائر و زیارت در شهر مشهد و ارائۀ پیشنهادهایی در این خصوص و در ارتباط با هماهنگی بین‌سازمانی در رابطه با مدیریت زیارت شهر مشهد است. 

کلیدواژه‌ها: زیارت، سازمان‌های متولی، مدیریت، کلان‌شهر مشهد.

یُریدُونَ أَنْ یُطْفِءُوا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّهُ إِلّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ (توبه/ 13)

«می‏خواهند نور خدا را با سخنان خویش خاموش کنند ولی خداوند نمی‏گذارد، تا نور خود را کامل کند، هر چند کافران را خوش نیاید».

با مروری به تعریف جنگ نرم درمی‌یابیم که کشور مهاجم برای برتری و حفظ و ثبات هژمونیک خود و موفقیّت در عرصۀ دیپلماسی عمومی، باید اطلاعات درستی از منابع و مجاری تصمیم‌گیری و ظرفیت‌های اقتصادی‌، فرهنگی کشورِ هدف داشته باشد تا در طرح‌ریزی و برآورد استراتژیکی‌، با مدّ نظر قراردادن موارد فوق، بتواند در تغذیۀ اذهان و افکار عمومی به نفع سیاست‌ها و راهبردهای خود با موفقیت عمل کند‌. یکی از مؤلفه‌های این تهاجم، اعزام مأموران اطلاعاتی و امنیّتی در قالب توریست و گردشگر و مبلّغان فرهنگی و دینی به کشورهای هدف است که با دیدار از مراکز فرهنگی و کسب اطلاعات از افراد بومی و محلی و همچنین از مراکز فرهنگی و سیاسی، اقتصادی و تاریخی، آن (اطلاعات) را برای کارشناسان استراتژیست عملیات روانی کشور مهاجم ارسال می‌کنند‌.

کارشناسان تهدیدات نرم در کشورهای اسلامی معترف‌اند که با داشتن ظرفیت‌های توریستی و گردشگری، ممکن است گردشگران و توریست‌های امنیّتی و اطلاعاتی دشمنان، به لحاظ مذهبی‌، تاریخی‌ و طبیعی آسیب‌های بسیار سختی از ناحیۀ سیاسی‌، اطلاعات اقتصادی‌، اطلاعات نظامی‌، تحریک اقوام و‌... به آنها وارد کنند؛‌ بنابراین با توجه به اهمیّت این بحث، این پژوهش، ضمن بررسی مفهومی استشراق و بیان تاریخچه و طبقات آن، متضمن واکاوی این سؤال است که استشراق غربیان از چه راه‌هایی و با چه اهداف و انگیزه‌هایی همراه بوده است؟

کلیدواژه‌ها: گردشگری‌، توریست، جاسوسی، استشراق‌، مسیحیت تبشیری‌، استعمار.

ارائۀ مدلي پيشنهادي برای ارزيابي استراتژي‌هاي تغيير نگرش گردشگران خارجي دربارۀفرهنگ و تمدن اسلامي‌ايراني

زهرا قريشي

يکي از مسائلي که دنياي غرب و استکبار جهاني به‌دنبال تبليغ آن است، به‌دست دادن تصوير نابجا و ناسزا از تمدن و فرهنگ ديني و اسلامي، به‌ويژه، فرهنگ ايرانی است. در واقع دنياي استکبار درصدد آن است که با تبليغات شوم خود عليه نظام اسلامي در ايران، اهداف استعماري خويش را تحقق ببخشد و از اين طريق، جايگاه تمدن و فرهنگ اسلامي و مذهبي را در نزد ساير ملل دنيا خدشه‌دار کند. اين امر موجب آن شده که برخی از ملت‌هاي دنيا از چنين فرهنگي فاصله بگیرند و خواه‌نا‌خواه دچار نوعي نگرش منفي شوند. طبيعي است که براي رفع و برطرف‌سازي ترديد و شبهاتي که در اذهان افراد خارجي نسبت به ايران و فرهنگ و تمدن اسلامي‌ايراني احتمالاً وجود دارد‌، بايد تلاش ويژه‌اي صورت گيرد؛ لذا انجام پژوهش‌هاي فرهنگي در حوزۀ گردشگري در جهت به‌كارگيري راهبردهاي مؤثر در شناساندن و تغيير نگرش‌هاي منفي گردشگران خارجي مي‌تواند كمك شاياني در رفع چنين مشكلاتي باشد‌.

اين پژوهش به روش توصيفي‌پيمايشي و با هدف توسعه‌اي، به‌دنبال آن است که مشخص نمايد‌، آيا بين راهبردهاي احساسي و شناختي‌ و رفتاري مورد استفاده در خصوص برخورد با گردشگران خارجي و ترويج فرهنگ و تمدن اسلامي‌ايراني، رابطه مستقيم وجود دارد و مدل مورد مطالعه در اين پژوهش تا چه اندازه از برازش نکويي مناسب برخوردار است؟

جامعۀ آماري اين پژوهش، استادان علوم رفتاري (مديريت‌، جامعه‌شناسي و ارتباطات، روانشناسي‌، علوم‌تربيتي) دانشگاه‌هاي آزاد اسلامي شهرستان‌هاي خراسان رضوي (مشهد‌، قوچان، تربت‌جام، سبزوار، كاشمر) هستند که شمار آن‌ها 108 نفر است و داده‌ها را با كمك پرسش‌نامه‌هایی که در اختیار پرسشگران قرارگرفته است، به‌دست آورده‌اند. براي تجزيه و تحليل داده‌هاي پژوهش از آمار توصيفي در نرم‌افزار spss و برای تعيين برازش نكويي مدل مفهومي تحقيق، از نرم‌افزار ليزرل استفاده گرديده است‌. اطلاعات به‌دست آمده، برازندگي مدل و تأييد فرضيه‌های تحقيق را نشان مي‌دهد.

کلیدواژه‌ها: فرهنگ و تمدن اسلامي‌ايراني، تغيير نگرش، استراتژي‌هاي تغيير نگرش، گردشگر خارجي.

گردشگری مذهبی: ابزاری توانمند جهت توسعۀ منطقه‌ای در کشورهای اسلامی

گردشگري مذهبي يكي از قديمي‌ترين انواع گردشگري است كه سهم چشمگیری در فعّاليّت‌هاي گردشگري دارد. در واقع، سابقۀ اين نوع گردشگري به تاریخ مذاهب مي‌رسد؛ البته اين موضوع مختص مذهب خاصي نبوده و يك پديدۀ جهاني در تاريخ مذاهب بوده است. این پژوهش، با روشی توصیفی‌تحلیلی و بر پایۀ منابع کتابخانه‌ای به بررسی مفاهیم و ابعاد گردشگری مذهبی در ایران پرداخته است و در پایان، راهکارهایی نیز برای بهبود هرچه بیشتر گردشگری مذهبی کشور ایران ارائه گردیده است. امید است که از رهگذر توجه و عمل به این پیشنهادات، زمینۀ استفادۀ بهتر و بهره‌گیری بیشتر از این اماکن متبرکه برای سازمان اوقاف و امور خیریه و سایر دستگاه‌های مربوط در امر گردشگری کشور فراهم گردد.

کلیدواژه‌ها: گردشگری مذهبی، کشورهای اسلامی، توسعۀ منطقه‌ای، ایران.

بررسی حوزۀ نفوذ توریسم مذهبی شهر شیراز در کشور

با تأکید بر زائران شاه‌چراغ

شهر شیراز، شهر گنبدهای برافراشته، علاوه بر جاذبه‌های تاریخی‌فرهنگی و طبیعی، به‌دلیل وجود مرقد مطهر احمدبن‌موسی(ع)‌، به عنوان سوّمینمرکززيارتيکشور پس از قم و مشهد در سطح ملي شناخته شده است‌، اما با توجه به پتانسیل‌های مذهبی بسیار تاکنون نتوانسته به جايگاه واقعي خود در عرصۀ جذب گردشگر به‌ويژه به لحاظ ضريب ماندگاري گردشگران دست يابد. به این منظور، در این پژووهش، سعی بر این است که با مشخص نمودن حوزۀ نفوذ و همچنین مدت اقامت و محل اقامت توریسم مذهبی این شهر، به اهمیّت توریسم مذهبی و توجه به این شاخه از توریسم در شیراز، پرداخته شود. روش پژوهش در این مقاله، توصيفي‌تحلیلی است که برای جمع‌آوری اطلاعات از پيمايش میدانی، همچنین اطلاعات کتابخانه‌ای و سایت‌های اینترنتی نیز استفاده شده است؛ همچنین برای تحلیل داده‌ها، از نرم‌افزار GIS و EXCEL استفاده شده است. به علت نبود آمار دقيق از تعداد گردشگران وارد شده به شهر شیراز، تعداد جامعۀ آماری را بر اساس زائران شاه‌چراغ در سال 1389 انتخاب کرده و با توجه به فرمول کوکران تعداد جامعۀ انتخابی ما 322 نفر انتخاب شده است و از طریق پرسش‌نامه‌ اطلاعات مورد نظر جمع‌آوری شده است. در نتیجه‌، با بررسی اطلاعات به دست آمده، مشخص شد که بیشتر توریسم مذهبی شهر شیراز، از استان‌های همجوار استان فارس است و مدّت ماندگاری توریسم مذهبی در این شهر بسیار کوتاه است‌.

واژگان کلیدی : گردشگری مذهبی ،شیراز، زائران

رويكرد گردشگری مذهبی در كلان‌شهرهای ايراني اسلامي

علي‌اكبر ولايتي، مهدي جمالي‌نژاد

گردشگری مذهبی، یکی از قدیمی‌ترین و پررونق­ترین گردشگری‌های گذشته و حال، در سراسر جهان بوده و به تبع آن گردشگرياسلامیدارايتماممفاهیمو عناصر توسعۀپایدارشهري است؛چراکهدین مبين اسلام،زندگی سعادتمندبشررادرگرواندیشه‌هايپایدارمحیطوانسان می‌بیند. این تحقیق نیز به بررسی توریسم مذهبي كلان‌شهر اصفهان با بهره‌گیری از روش پیمایشی و نیز اسنادی‌کتابخانه‌ای پرداخته است. نتایج بیانگر آن بود که بیش از 75 مکان متبرکه در مناطق مختلف شهر اصفهان، پراکنده شده است که نشان‌دهندۀ گرایش مذهبی ویژۀ مردم اصفهان به علائق اسلامی و مذهبی است که موجب گردشگرپذیری و گردشگرفرستی مذهبی این شهر شده است. تعداد گردشگران ورودی به اماکن مذهبی شهر اصفهان، طی سال‌های 80 تا 88 رو به افزایش بوده است؛ از طرفی تعداد زائران كلان‌شهر اصفهان به مکان‌های مذهبی خارج از کشور نیز در سال‌های اخیر رو به افزایش بوده است. بر این اساس، گردشگری مذهبی اصفهان اثرات مثبت یا منفی بر بخش‌ها و زیرسیستم‌های مختلف شهر ایجاد خواهد کرد که با برنامه‌ریزی جامع و يكپارچه می‌توان از این ظرفیت در جهت توسعۀ پایدار شهري بهره جست.

کلیدواژه‌ها: توسعۀ پایدار، شهر ايراني اسلامي، كلان‌شهر اصفهان، گردشگری مذهبي.

راهبردهای توسعۀ کمی و کیفی زیارت از منظر آیات و روایات

حسین زمانی

زیارت سامانه­ای معنوی برای هدایت جریان فکرها و توجه‌ها به سوی خدای متعال و تنظیم سبک زندگی مردم جامعه در مسیر رسیدن به مقصد اعلای حیات است. فضای معنوی زیارت فضای الهام­گیری و الگوگیری از بندگان صالح و برگزیدۀ خدای متعال و تبدیل‌کردن سیره و روش آن‌ها به سبک زندگی فردی و اجتماعی است.

تحقق این امر در گروه تعمیق ارتباط با اولیاء الهی و پیروی از آن‌ها در زندگی علمی و عملی است. بر این اساس، زیارت ظرفیت­های لازم را برای توسعه در ابعاد کمّی و کیفی پیدا می­نماید و به عنوان یک محیط تربیتی و فرهنگ­ساز آثار خود را متجلی می­سازد. در این تحقیق با توجه به مبانی و اصول اتخاذ شده از مبانی دینی، به تبیین حلقۀ انتهایی فرایند برنامه‌سازی؛ یعنی ارائۀ راهبردهای توسعۀ کمّی و کیفی زیارت پرداخته می­شود. در این راستا، نخست به تبیین مؤلفه­های توسعۀ کمّی و کیفی پرداخته می­شود و مدلی در زمینۀ توازن در توسعۀ مؤلفه­های کمّی و کیفی ارائه خواهد شد؛ در ادامه نیز به تبیین راهبردهای برگرفته از مبانی دینی در زمینه توسعۀ کمّی و کیفی زیارت پرداخته خواهد شد.

کلیدواژه­ها: الگوی توسعۀ اسلامی، توسعۀ کمّی، توسعۀ کیفی، زیارت، برنامه­ریزی راهبردی.

مشهد‌الرضا علیه‌السلام جهانشهری با مدیریت وقف ونذر

امیر سلمانی رحیمی

جهان‌شهر (Global City) به شهری گفته می‌شود که اثرگذاری آن در حوزه‌های فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و مانند آن به همان شهر محدود نمی‌شود؛ بلکه افزون بر گسترۀ منطقه‌ای یا ملی، جهان را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. البته جهان جغرافیایی، جهان اسلام، جهان سیاست و نظیر آن تعابیر گوناگونی از جهان است که باید در این تعریف، مدّ نظر قرار داد.

در این مقاله کوشش شده، مشهدالرضا(ع) جهان‌شهری متمایز از دیگر جهان‌شهرها به سبب نحوۀ مدیریت و با تکیه بر منابع اصیل اسلامی معرفی شود.

سازوکار پیشنهادی، بهره‌مندی از ظرفیت بسیار بزرگ وقف و نذر در مدیریت زائران است که با فرهنگ‌سازی و فعّال نمودن واحدها یا مراکز مشاورۀ وقف و نذر در فضاهای مختلف از جمله پیرامون حرم مطهر رضوی، تابلوهای بین‌راهی، منابع و متون درسی، فضای سایبر و مانند آن است. بر این اساس، اهداف اصلی زیارت، جایگاه خود را یافته و نگاهی متفاوت به گردشگری حلال، در چارچوب آموزه‌های شیعی شکل خواهد گرفت که اصلی‌ترین وجه تمایز مشهد از دیگر جهان‌شهرها خواهد بود.

کلیدواژه‌ها: مشهد، جهان‌شهر، گردشگری حلال، وقف و نذر و پارلمان شیعه.  

جستجو و بررسی محتواي مستندات علمي زيارت و زائر

رمضانعلي ايزانلو، علي اكبري چناري

در این مقاله، با همكاري تني چند از صاحب نظران و كارشناسانزبده، طرح گردآوري و مستندسازي اسناد و منابع علمي‌ پژوهشي به زبانفارسي و عربي در حوزۀ مباحث نظري‌محتوايي زائر و زيارت با تأكيد برزيارت امام‌رضا(ع) انجام شده است. در اين طرح، تك‌تكمنابع و مآخذ (كتاب، مقاله، پايان‌نامه و طرح پژوهشي)موضوع زيارت و زائر مورد بررسي و مطالعه قرار گرفته است. با عنايت به بررسي جامع منابع، مي‌توان منابع و مآخذ را تحليلمحتوايي نمود و موارد زیر را از آن استخراج كرد:

1.    شناسايي موضوعات پربسامد (فراواني موضوعات)؛ 2.شناسايي خلأ‌ها و موضوعات كم‌بسامد؛ 3. تحليل اطلاعات نويسندگان از نظر جنسيت، نوع مدرك تحصيلي، حوزوي يادانشگاهي بودن؛ 4. نوع نگرش آنان و روش پژوهش آنان و...؛ 5. ارائۀ فهرست جامعي از موضوع‌ها و كليدواژه‌هاي مربوط به زيارت؛ 6. بررسي پيشينۀ تحقيق و ادبيات علمي با موضوع زيارتروش تحقيق.

 منابع بررسي شده در اين پژوهش، به روش پيمايشي است.ابزار گردآوري اطلاعات سياهه وارسي بوده. روش پژوهش تحليل محتواست كه يكياز فنون تحليل در پژوهش كيفي به حساب مي‌آيد. براي تجزيه و تحليل داده‌ها از آمار توصيفي استفاده شده است.

کلیدواژه‌ها: تحليل محتوا، مقالات‌، كتاب‌ها، پايان نامه‌ها، طرح پژوهشيامام‌رضا(ع)، زيارت، زائر.

سوغات فـرهنگی زائر رضوی؛ راهبردها و راهکارها

مهدی یک‌پسر، سمانه جهانی‌، سمیه حسینی

زيارت از جمله مناسك، آداب و آيين­های مذهبي است كه در دين مقدس اسلام داراي اهميّت فراوان است. شناخت جامع و کامل این آیین مذهبی، مستلزم بررسی همه جانبۀ اجزای آن است. خرید سوغات یکی از اجزای زیارت و آیین‌هاي زيارتي محسوب می­گردد و منظور از سوغات، ره­آوردی عینی است که زائر برای خویشاوندان، دوستان و آشنایانش به ارمغان می­برد و يا آن را به عنوان یادگار و یادآور و تکمیل­کننده­ی فرآیند زیارت برای خود نگاه مي‌دارد؛ بنابراين سوغات زائر، به مثابه رساننده‌اي است كه از محتواي فرهنگ و معارف رضوي برخوردار بوده و براي مخاطبي خاص توليد مي­گردد. در این مقاله، سعی شده است با استفاده از روش توصیفی و تبیینی (مطالعات اسنادی و میدانی)، ضمن معــرفي «سوغات فرهنگي زائر رضوي» و تبيين آن با استفاده از ديدگاه­هاي نظري مربوط و ارائۀ مدلي تلفيقي از سه محور رسانه، مخاطب(زائر) و محتوا (فرهنگ و معارف رضوي)، جداولي پيشنهادي براي سوغات فرهنگي زائر رضوي ارائه شود و در نهايت راهبردها و راهکارهای پیشنهادی، در زمينۀ توليد و عرضۀ سوغات فرهنگي زائر رضوي در فرآيند زيارت ارائه گردد.

کلیدواژه‌ها: سوغات، سوغات فرهنگی، سوغات فرهنگی زائر رضوی، زیارت، زائر.

قرن هاست كه اهميت گردشگري، بويژه گردشگري ديني مطرح شده است. با ظهور تمدن ها، بشر عطشي شگفت را در كاوش علم و تجربه در مورد بناهاي تاريخي، طبيعت، صومعه، حرم ها و محيط هاي آرام بخش و غيره تجربه كرده است. سفر درك آدمي را نسبت به ارزش هاي انساني، احترام متقابل، مشاركت در رشد اقتصادي و تمامي عوامل لازم براي داشتن زندگي آرامش بخش بالا مي برد.

غني بودن تمدن هاي باستان جهان اسلام، مثل بابليها، اسكندري ها، پارس ها، عرب ها و تمدن بين النهرين منجر به حفظ ميراث عظيم طبيعي و فرهنگي قاره هاي آسيا و آفريقا شده است. اگر بخواهيم اين ميراث را به خوبي مهار كنيم، جهت درك بهتر آن مي توانيم صفحات طلايي تاريخ شرق را ورق بزنيم. بدون رد ديگر تمدن ها و البته با پذيرش نقش مفيد انديشه علمي براي انسان، مجددا مي توان با تلاش به اين ميراث دست يازيد.

شكي نيست كه غرب موفقيتش را در عرصه هاي علمي و ديگر فعاليتها مديون شرق است. اين حقيقتي غير قابل انكار است. اما هنوز بررسي مجددي نياز است تا بينيم در اسلام حقيقي با توجه به تاريخ و نقش هاي آن، منظور از همزيستي مسالمت آميز چيست؟

در گردشگري ديني كه در صنعت كاملاً به " گردشگري زيارتي" معروف است، پتانسيل هاي كارآمد و راهگشاي بسياري مي توان يافت. مفاهیم خالق و مخلوق نیز در شگفتی های فریبنده طبیعت پنهان است. این کلام خداوند است که برای درک عظمت وی، در مخلوقاتش همچون گیاهان وجانداران، کوه ها، اقیانوس ها، ستارگان بی شمار و آسمان های بیکران سیر کنید. (قرآن کریم)

احادیث متعدد از امام صادق و امام رضا علیهم السلام نیز به اهمیت زیارت حرم های ائمه معصومین وقع می نهند.

 گردشگران مسلمان می توانند از چهره ای برجسته همچون ابن بطوطه، گردشگری مسلمان که به "شاهزاده گردشگران" معروف است، الهام بگیرند. جوانی مراکشی وکنجکاو که به لطف قرآن نجات می یابد ودر ژوئن 1325 میلادی تا زدیک به سه دهه، به سفر به نقاط دوردست دنیای اسلام می پردازد و تقریباً دوقرن قبل از کلمبوس، با طی مسافت 75000 مایل (120700 کیلومتر)، سه برابر سفرهای مارکوپلو، از دو قاره آفریقا و آسیا عبور می کند. غرب کمتر اطلاعاتی در رابطه با سفرهای علمی، دیپلماتی، عرفانی، فقهی و زیارتی دردست دارد.

از این نظر، گردشگری دینی می تواند با توجه به ارزش ها و قوانین اسلامی ملل مربوطه، رشته های پراکنده میراث طبیعی و فرهنگی اسلامی را به هم پیوند دهد. هیئت، گردهمایی یا اجتماعی متمرکز می تواند بر امر قدرت ها و زیر ساخت های همبسته، خط مشی های دولتی و غیره ي ملت های دخیل، جهت اتخاذ شیوه ای منسجم در راستای همگرایی ورشد اقتصادی هدفمند فعالیت نماید. حفاظت از بناهای تاریخی، سهولت دریافت ویزا، رفع نگرانی های امنیتی، فراهم آوردن بسته های قابل خرید، برگزاری همایش ها، سرمایه گذاری جهانی برای تأسیسات زیر بنایی و بناهای تاریخی، تأسیس کمیته هایی بانقش خاص و غیره می توانند در زمره اینگونه فعالیت ها قرار گیرند. تبادل تکنولوژی ونیروی انسانی آموزش دیده برای حفظ بناهای تاریخی و غیره از طریق دیجیتال کردن وسکوی تکنولوژی جهانی، توجه به تلاش های آکادمیک مثل حمایت وتشویق بنیادهای فرهنگی و هنری، برنامه ي تحصیلی، ساختارهای نهادی، بورس تحصیلی، مجله ی بین المللی و غیره نیز از جمله این فعالیت هاست.

باتوجه به سیل عظیم زائر شهرمقدس مشهد به عنوان نمونه اي عالی می تواند مقصد مرکزی گردشگری زيارتي جدای از حج باشد که با ارائه نوآوری های نمادین همچون مواردی که در بالا ذکر شد و همچنین تلفین نظرات کشورهای اسلامی، آنان را نیز در این مسئله به خوبی سهیم نماید. به همین منوال، آستان قدس رضوی، می تواند با دخیل نمودن یونسکو و دیگر گروه ها، نقشي مؤثر در عملی ساختن نوآوری های موردنیاز ایفا نماید. محورهای عملی این سند قابل رؤیت در متن خود مقاله به طور مفصل توضیح داده شده است.

صنعت گردشگري غربي در زنگبار- مشاغل و درآمد در مقابل فرهنگ و ارزش هاي اسلامي

عيسي زيدي

مترجم: فاطمه متيني

منطقه نيمه مختار زنگبار در جمهوري متحده تانزانيا واقع شده است. حدوداً 95 درصد جمعيت آن را مسلمانان تشكيل مي دهد. از دهه هاي   70 و 80 به اين سو با رشد توليد ميخك در بازار جهاني، پيشرفتهاي اجتماعي و اقتصادي اين جزيره به صورت چشمگيري كاهش يافت. و از سوي ديگر جمعيت اين منطقه افزايش پيدا كرد. و در اين راستا صنعت توريسم به عنوان منبع جايگزين در پيشرفت اقتصادي به شمار رفت. در سال 2008 تعداد توريستهايي كه به زنگبار سفر كردند 128 هزار و 440 نفر بود. اين رقم تا سال 2009 به 134919 نفر رسيد. نتيجه اين شد كه بسياري از ماهيگيران دسترسي به سواحال را به دليل ساخت هتل از دست دادند و تا سال 1997 تعداد 80 هتل ساخته شد و علاوه برآن در سال 2010، 343 اقامتگاه كنترل شده همراه با ساحل اختصاصي از جهت حفاظتي و انجام فعاليتهاي خصوصي و فراغتي براي توريست ها فراهم گرديد. رشد صنعت توريسم افزايش فرصتهاي شغلي براي بوميان اما با درآمد كم را به دنبال داشت. رشد صنعت توريسم منجر به افزايش توسعه زيرساختها   با اشتياق خود مردم شد. مجامع محلي بر اين باورند كه اين امر هيچ سودي براي ارزشهاي ساختاري محلي نداشته و بين تقاضاهاي صنعت توريسم و اعمال مذهبي افراد بومي تقابل به وجود آمد ه است . در حاليكه دولت در پي رفع نيازهاي توريستهاست، مجامع محلي به دنبال دادن الويت به ارزشهاي اسلامي هستند.

الارغم اينكه انتظار مي رود صنعت توريسم باعت رونق اقتصادي زنگبار شود، اما گلايه هاي سازمان يافته اي از سوي جامعه وجود دارد كه توسعه اين صنعت باعث سهولت گسترش ناهنجاريهاي اخلاقي و ديگر عوامل مربوط به رفتارهاي غير اسلامي مي گردد.

با توجه به موارد مطرح شده در چكيده دراين مقاله به ارزيابي تأثيرات فرهنگي صنعت گردشگري غربي بر فرهنگ و ارزشهاي اسلامي مردم پرداخته خواهد شد.

ساحل شرقي آفريقا بيش از دو هزار سال است كه آميزه اي عظيم از فرهنگ ها و تمدن هاست. يمن، ايران، چين، تركيه، بحرين تنها تعدادي از اين گوناگوني گردشگران مسلمانند كه به شكل گيري ساحل آفريقاي شرقي كمك كردند كه در نتيجه ي آن ساحل آفريقاي شرقي، نقش بزرگي در تاريخ آفريقا، آسيا و اروپا ايفا نمود. اين مقاله با رويكردهاي ذيل به بررسي نقش تاريخي ساحل آفريقاي شرقي در گردشگري ديني از ديدگاه گردشگران مسلماني همچون ابن بطوطه مي پردازد : چگونگي تبديل اين ساحل به پلي بين خاورميانه و آفريقا، تأثيرات ادويه و ابريشم در تاريخ اسلام در آفريقاي شرقي، سهم گردشگري ديني در امور تبليغاتي ساحل آفريقاي شرقي؛ نقش گردشگري ديني در فرهنگ، تحصيلات، سياست، حكومت، ايمان، زبان، اقتصاد، بازرگاني، كشاورزي، معماري، پوشش و شيوه آشپزي.

به علاوه اين مقاله به اختصار به بررسي عواملي مي پردازد كه منجر به تنزل گردشگري ديني در آفريقاي شرقي شده است. از اين ميان مي توان به تهاجم ملل بيگانه، استعمار، تحميل موانع و تعرفه هاي گمركي، محدوديت هاي بازرگاني و گردشگري، و سقوط تجارت دريايي بين خاورميانه و آفريقا اشاره كرد.

اين مقاله به بررسي چالش هايي مي پردازد كه گردشگري ديني هم اكنون در آفريقاي شرقي با آن مواجه است. بي سوادي، تجارت مواد مخدر، محدوديت هاي سياسي و گردشگري در زمره اين چالش ها مي باشند. سپس پيشنهاداتي مبني بر چگونگي غلبه بر اين چالش ها از طريق تشكيل شبكه اي جهاني و بسيار سازمان يافته مخصوص گردشگري ديني ارائه مي گردد كه به امر آموزش، تبليغات و آگهي هاي رسانه اي و همچنين ديگر روش هاي احياي گردشگري ديني در آفريقاي شرقي پرداخته و به احياي نقش آن در توسعه گردشگري ديني در سراسر جهان كمك مي نمايد.

عدم وجود تعریفي رايج از گردشگري ديني – تکرار تاریخ یا فرصتي تاریخی؟

 مترجم: سيده فاطمه قبولي درافشان

این مقاله مرتبط با نوعی از گردشگري ديني است که اسلام را به عنوان اصل مرجع خود در نظر دارد. و ثابت می نماید که نام و تعریف رايج در زيربناي متناظر اين پدیده گردشگري وجود ندارد. این مقاله چندگانگي فقدان اين تعریف را در نظر می گیرد.

اثر متقابل حوادث تاریخی همچون یازده سپتامبر 2001 تغييراتي در نوع صنايع گردشگري و ويژگي هاي موجود گردشگري به دنبال داشت كه عبارتند از : یازده سپتامبر تغيیری در مسیر گردشگري ایجاد نمود، و تاثیري چشمگیر بر صنعت گردشگري داشت و همچنین كمك فزاينده اي به اين پديده مورد نظر بود، آگاهی و شناخت ايجاد نمود و حتي همان طور كه روشي تاريخي نيز گوياي آن است از عملكرد بين المللي نيز حمايت نمود. معاني ضمني مثبت گردشگري در منابع آکادمیک و ديني در دسترس می باشد. به عنوان میانجی، گردشگري به منزله توانا سازی مذاكره و تجربه آموزشی و تقویت پيوند هاي فرهنگي معرفي شده است.

اسامی متفاوت برای گردشگري ديني در اجرائیات و مضامین متفاوت منعکس می شود. تمرکز اين مقاله بر زير ساختمان هاست كه- به هتل ها اشاره دارد : انواع مختلف تشابه ها و تفاوت ها از طریق مقایسه نظام مند با مثال نشان داده می شود.

از بین بردن شکاف، دشوار و چندگانه می باشد که طبيعتاً دست روي مباحث جنجالي مي گذارد همان طور که در زمینه هایی مالي و آموزش اسلامی مشاهده مي شود. از این رو ممکن است به تکرار تاریخ با اختلاف عقیده حتی در متن زيربنا منجر شود. این امر هم چنین علاوه بر نیروی عمومی مثبت گردشگري، راهنمایی در مورد زيربناي مناسب برای مسافران سرگردان، سهولت و افزایش ارتباط را با ديگر گردشگران فراهم آورد و برای استفاده از منابع اقتصادی به آنها کمک نماید. شرح و موافقت در مورد تعریف مشترك می تواند فرصتي تاریخی و برجسته در نظر گرفته شود. ادعايي جهانی ممكن است با اتصال شکاف ادعا و حقیقت از طریق تعریفی مشترک برای گردشگري ديني در چهارچوب زيربنايي متناظر منعکس نمايد. 

کلمات کلیدی: گردشگري ديني، اسلام، مسیر گردشگري، اسلام گرایی، دولت جورج دبليو بوش، تروریسم

نقش رسانه ها در ترغيب گردشگران

در اين خصوص به بيان برخي مفاهيم و مسائل مربوطه نظير تجربه هاي گردشگر، شگفتي هاي فرهنگي و گردشگر فرهنگي مي پردازيم. ايران جاذبه هاي طبيعي، تاريخي و فرهنگي فراواني براي جهانگردان دارد اما دلايلي نظير تفاوت هاي فرهنگي و اجتماعي باعث مي شود كه جهانگردان در ايران با سردرگمي ها يا ضعف هاي فرهنگي روبرو شوند.

واضح است كه عوامل زيادي براي سفر به مقصد يا كشوري بيگانه وجود دارد كه عبارتند از: خاطرات كودكي، كتاب، فيلم هاي سينمايي، برنامه هاي تلويزيوني، پيشنهادات خانواده، تجربه هاي كاري، آموزش وغيره. رسانه ها نقش مهمي در تحت تأثير قرار دادن تصميم جهانگردان در برگزيدن مقصد يا كشور مورد نظرشان دارند. آنها (رسانه ها) مي توانند تصوري مثبت يا منفي از مقصد براي كساني كه تا به حال به آنجا سفر نكرده اند ترسيم كنند. دولت ها و عقايد سياسي نيز در اينجا نقش مهمي را ايفا مي كنند و تنش هاي سياسي مي توانند جهانگردان را از سفر به برخي مكان هاي مورد نظر جهت بازديد دلسرد نمايند.

به هر حال برخي مسائل داخلي نيز دخيل است كه مي تواند مانع گسيل جهانگردان به كشور شود.

در مورد ايران موانع فرهنگي و اجتماعي، ديدگاه هاي شكاكانه، در مورد مليت هاي غربي و درآمد نفت همگي نقش منفي در توسعه صنعت گردشگري داشته اند.

اما ايران جاذبه هاي طبيعي و تاريخي بسياري دارد كه باعث جذب گردشگران فرهنگي از سراسر جهان خواهد شد. مورد توجه قرار دادن گردشگران فرهنگي فرصتي براي صنعت گردشگري ايران محسوب مي شود. به رغم تبليغات منفي فراوان رسانه ها عليه ايران و توصيفات افراطي واغراق آميز از وضعيت ايران كه مانع سفر گردشگران عادي و معمولي به ايران مي شود، گردشگران فرهنگي كه ديدگاه هاي آگاهانه تري از امور بين المللي دارند هنوز راغب به بازديد از ايران هستند. اكثر آنان از تفاوت بين ايراني كه مشاهده مي كنند با ايراني كه رسانه هاي غربي توصيف كرده اند بسيار متعجب مي شوند.

از طريق نوشتن راجع به تجربه هاي سفرشان، آنان به ديگران خدمت مي كنند و منابعي اطلاعاتي نو ومتفاوتي درباره ي ايران را در اختيار ديگران قرار مي دهند. اطلاعات آنها براي گردشگران بالقوه موثق تر به نظر مي رسد چرا كه اين اطلاعات دست اول در مورد يك كشور، تجربه اي است كه توسط گردشگري ديگر كسب شده است.

به منظور ايجاد نظام و فرهنگي مؤثر و غني در امر گردشگري ديني، عوامل متعددي وجود دارند كه در جامعه در سطح توده ي مردم تا سطح جهاني لازم الاجراست. بنابراين اين مقاله در صدد است تعريفي كاملاً جامع از اصطلاح گردشگري ديني ارائه دهد و سپس ضمن اشاره به مواردي چون وسيله ي نقليه ي سفر و مقصد آن، به تفصيل مقوله ي غذا و اقامت را در راستاي اصول اسلامي بررسي مي نمايد. از اين رهگذر به شناسايي چالش هايي كه گردشگري ديني در سطوح مختلف با آن مواجه است و همچنين موانع گسترش آن تأكيد مي نمايد. علاوه بر اين، اين مقاله به بررسي مراحل و رهنمودهاي عملي چگونگي نحوه ي غلبه بر اين چالش ها و كاهش تأثيرات آن توجه مي كند. سپس عميقاً در مورد برخي از اين چالش ها به گفتگو مي نشيند: جهل در مورد گردشگري ديني و چگونگي تبديل آن به چالشي در امر گردشگري ديني، عدم آگاهي و اطلاعات نادرست و در مورد اصول اسلامي، بالأخص در مورد گردشگري ديني، چالش هاي بوجود آمده بعلت ديدگاه هاي نادرست، كنترل گمرك و ديگر قوانين سفر، محدوديت هاي اقتصادي و رو به افزايش در حوزه ي وسيع دنياي اسلام، چالش هاي زير ساختي گردشگري ديني، فرهنگ، زبان و چالش هايي كه بر گردشگري ديني در سراسر دنيا وارد مي آيد.

اين مقاله به طور مفصل به بررسي طرق مختلف حل هر يك از چالش هاي بررسي شده مي پردازد و به چگونگي تغيير ديدگاه ها و ارتقاء گسترش اطلاعات در مورد گردشگري ديني از طريق استفاده ي مؤثر از رسانه و آموزش جهت دستيابي به پيشرفتي پيوسته و در نتيجه غلبه بر چالش هاي زير ساختي و محدوديت هاي اقتصادي و همچنين نقش محقققان (علماء)، سازمان هاي گردشگري و جوامع محلي در غلبه بر اين چالش ها اشاره مي نمايد.

توسعه فرهنگ حقيقي اسلامي از طريق گردشگري اسلامي

 صنعت گردشگري با تأكيد بر سرمايه هاي انساني، اجتماعي، اقتصادي، و طبيعي هر كشور، زيرساخت ها ي آن (جاده هاو ساير خدمات)، بخش هاي شغلي و اقتصادي (صنايع دستي، مواد غذايي و محصولات كشاورزي، بازرگاني، خدمات حمل و نقل و غيره) و ميراث هنري، مذهبي، و فرهنگي باعث توسعه اقتصادي، اجتماعي و منطقه اي هر كشور مي شود. اين صنعت به جذب سرمايه گذاراني از شاخه هاي مختلف گردشگري و بخش هاي مرتبط و همچنين ارزهاي قوي و معتبر منجر مي شود كه امكان پراخت هزينه هاي واردات را براي كشور مربوطه فراهم مي آورد. صنعت گردشگري چنين مي طلبد كه كشور ميزبان با گردشگران با ارادت و احترام برخورد نمايد و صميمانه پذيراي آنان باشد. بنابراين كشور قادر به القاي تصوير ذهني مثبتي از خود مي باشد و تأثير بسزايي بر بازديدكنندگان مي گذارد.

از طريق گردشگري فرد هنر عكاسي، خاطره نويسي يا مقاله نويسي را در فضايي آرام و فرح بخش مي آموزد و جوانان تجربه مسئوليت پذيري، مديريت امور خود و چگونگي حل و فصل مشكلات خود را كسب مي نمايند. افق ديدشان چنان وسعت مي يابد تا با جوانان ساير كشور ها آشنا شوند. بنابراين گردشگري اين امكان را فراهم مي آورد كه افراد هويت فرهنگيشان را بسازند و افق ديدشان از شهر يا كشور خود فراتر رود. در حال حاضر هيچ مجمع جهاني اي بدين پديده ي رو به رشد نپرداخته است. اين فشار شامل مقتضياتي است كه فراتر از منابع موجود مي باشد. گردشگري اسلامي، تماميِ انواع گردشگري را كه به شرافت انساني و آداب و ارزش هاي اخلاقي خانواده احترام مي گذارند و نمونه ي بارز آن فقط در دين اسلامي خودمان قابل مشاهده است، در بر مي گيرد. اين مسئله با رو آوردن جهان به گردشگري اسلامي و انعكاس آن بويژه از طريق حضور چشمگير و شركت مؤثرش در نمايشگاه هاي تخصصي گردشگري و مجامع و كنگره هاي تخصصي بين المللي نيز مطرح مي گردد. از اين رو ارائه و فراهم سازي برنامه هاي گردشگري اسلامي و همچنين راهنماياني مطلع كه به جغرافيا و تاريخچه ي مكان هاي گردشگري آشنا بوده و قادر به برقراري ارتباط به زبان هاي خارجي باشند، ضروري مي نمايد. اين برنامه ها بايستي به خوبي از طريق اينترنت و نمايشگاه هاي بين المللي تبليغ شوند. دولت بايستي از سازمان هاي خيريه ويژه ي افراد با نيازمندي هاي خاص حمايت نمايد تا با همكاري شركت هاي گردشگري ذي صلاح و واجد شرايط، تسهيلاتي براي تعطيلات اين افراد فراهم آيد. ما بايستي با هدف تسهيل اقدامات، طبق برنامه اي معين، و همچنين توجه به آژانس هاي سياحتي-گردشگري، هتل ها، راهنمايان تور، حمل و نقل، و صنايع دستي، به بررسي وضعيت فعلي بخش گردشگري بپردازيم تا در انجام امور مقتضي طبق استانداردهاي بين المللي توفيق يابيم.  

گردشگري ديني وسيله اي براي ترويج روابط بين المللي و ديپلماسي :درس هايي از قرآن، روايات و شخصيت هاي اسلامي

در طول تاريخ و حتي در جامعه ي كنوني، ضرورت روابط نيكو بين مناطق و مردم مختلف را نمي توان ناديده گرفت. به دليل تسهيل پيش برد تجارت، مسافرت، مبادلات فرهنگي، رشد تمدن ها، يگانگي و گفتگوي بين تمدن هاي مختلف بايد يك سيستم كاري مؤثر از ديپلماسي و روابط وجود داشته باشد براي دست يابي به يك سيستم خوب بايد يك بنيانگذاري درست به محض ساخته شدن روابط ديپلماسي صورت پذيرد.

 گردشگري ديني نقش عمده اي در ساختن چنين شالوده اي دارد. اين مقاله ديدگاه ها و تعاليم قرآني در ديلماسي و روابط بين المللي و اينكه چطور توسط گردشگري اسلامي به آنها پرداخته شده است را مورد بررسي قرار مي دهد. يك پژوهش نظير پژوهشي كه توسط شخصيت هايي مانند: ابن بطوطه، ژنگ هي، و فردوسي براي غني سازي گردشگري ديني انجام شده بايد ايجاد شود. نقش گردشگران مسلمان در كمك به روابط بين الملل و توسعه گردشگري ديني در گذشته و اكنون نمي تواند ناديده گرفته شود. بنابراين، اين خيلي مهم است كه به اين مساعدت هاي گوناگون نظر افكنده و چطور از آنها سود جوييم.

اين مقاله به روابط بين الملل و چالش ها ي ديپلماسي كشورهاي اسلامي از جمله از دور خارج نمودن مسائل اسلامي از سوي رسانه ها، مشكلات كليشه اي، و فقدان ارتباط در جهان اسلام مي پردازد. اين مقاله بررسي مي كند كه گردشگري اسلامي چگونه مي تواند درس هاي ارزشمندي را درباره ي چگونگي معرفي ماهيت حقيقي اسلام به جهان، فراهم كند و اين مسئله چگونه مي تواند چشم انداز بين المللي اخير و ديپلماسي را تغيير دهد. به علاوه پيشنهاداتي در مورد كاربرد به حداكثر رساندن رسانه ها براي ترويج گردشگري ديني به عنوان ابزاري براي تشكيل مجدد قالب هاي كليشه اي در داخل و خارج جوامع مسلمان نيز در ادامه آورده شده است. اين پيشنهادات و اصلاحات هاي پيشنهادي در نظام آموزشي همگي به ايجاد روابط بهتر و توسعه ي گردشگري ديني كمك خواهد كرد.

نقش گردشگري اسلامي در جهان: چشم اندازي آغازين براي مسلمانان عصر حاضر

يوسف مَگان

مترجم: فاطمه متيني

با نگاهي به اسناد و اوراق تاريخي باقيمانده در زمينه گردشگري اسلامي در دنيا، نمونه ي واضحي از اعتقادات عميق را آشكار مي سازدكه در نماي كلي جامعه امروز قابل مشاهده است. اين مقاله به بررسي چگونگي استفاده از گردشگري اسلامي در گذشته پرداخته است و اينكه اين مقوله در جهان امروز نيز به عنوان ابزار تمدن هاي اصيل از طريق گسترش گفتمان در ميان تمدن ها و تفاهم بين ملتهاي مختلف چگونه مي تواند كاربرد داشته باشد به علاوه اين مقاله به چگونگي ايجاد صنعت گردشگري و كشورهايي كه اين صنعت را ايجاد كردند، و جنبه هاي همكاري متعدد جامعه امروز در زمينه هاي فرهنگي، هنري، آشپزي، مسائل ديني، دادو ستد، زيرساختها و معماري، مد، و ديپلماسي با كشورهاي ديگر دراين مقاله مورد بررسي قرار مي گيرد. به علاوه، اين مقاله در باره چگونگي استفاده از صنعت گردشگري به عنوان يك ابزار توسعه قدرتمند جهان اسلام از طريق افزايش و گسترش فرصتهاي سرمايه گذاري در بخش داخلي و خارجي و نقشي كه موزه ها و مؤسسات دانشگاهي مي توانند در اين راستا ايفا نمايند، به بحث و بررسي مي پردازد.

نقش مسلمانان عصر حاضر در آماده سازي جامعه براي ظهور حضرت وليعصر(عج) موضوعي است كه بايد نقطه اوج زندگي ما را بايد تشكيل دهد. اين مقاله به اين نكته مي پردازد كه اين نقش چگونه مي تواند بهتر توسعه يابد و در قالب گردشگري اسلامي مورد درك و فهم قرار گيرد. با تأكيد خاص بر اين نكته كه از طريق نقش گردشگري اسلامي در تغيير چشم انداز ها و باز شدن چشمها به واقعيت ها برروي كره زمين در سراسر دنيا چگونه به اين هدف دست يافت.

يادآوري اين نكته حائز اهميت است كه تاريخي كه ما مي خوانيم نتيجه تلاشها و سستي هاي ملتهاي مختلف در ادوار گوناگون است. بنابراين بايد ببينيم كه چگونه مي توانيم صفحه مثبت و سفيدي را از تاريخ امروز با استفاده از ابزار گردشگري اسلامي بنگاريم.

به سوي توسعه: گردشگري اسلامي و ترويج گردشگري سازگار با محيط زيست.

با توجه به روند جامعه ي معاصر كه تمام موضوعات و ابزارهايي كه جهان را از نظرمحيط زيست سالم تر، دوستانه تر و ادامه پذيرتر مي كند در برمي گيرد، گردشگري سازگار با محيط زيست به سرعت مورد محبوبيت عموم واقع شده است. اسلام هميشه از اصولي نظير حفاظت از گياهان و جانوران، به حداقل رساندن اسراف، استفاده ي درست و به جا از منابع طبيعي، طهارت و بهداشت و غيره حمايت نموده و بر آن تأكيد مي نمايد. اين مقاله نگاهي خواهد داشت بر اينكه چطور گردشگري اسلامي در گذشته از بسياري از اصولي كه امروزه توسط طرفداران گردشگري سازگار با محيط زيست مورد حمايت واقع مي شود پيروي كرده است. همچنين اينكه چطور اصول اسلامي در مورد گردشگري و سفر مي تواند به عنوان شيوه اي جهت آموزش كاربردي بودن گردشگري سازگار با محيط زيست و اثرات طولاني مدت آن به كار برده شود.

بعلاوه به بررسي گردشگري سازگار با محيط زيست از ديدگاه اسلام، ردپاي آداب و گردشگري اسلامي سازگار با محيط زيست در منابع تاريخي از منظر سياحان وجغرافي دانان مشهور مسلمان، و همچنين نحوه ي امكان ارتقاء گردشگري سازگار با محيط زيست و توسعه و ترويج فعلي آن در ميان سياحان مسلمان و ساير گردشگران مرتبط با گردشگري اسلامي مي پردازد. در ضمن به ارائه ي راهكار يا پيشنهادي مرحله به مرحله در مورد چگونگي برنامه ريزي زيارت (بازديد از مكان هاي مقدس) سازگار با محيط زيست يا رحله ي (سفر) مطابق با اصول اسلامي در پرتوِ رهنمودهاي بين المللي معاصر در مورد گردشگري سازگار با محيط زيست مي پردازد.

بخش مختصري از اين مقاله منحصراً به بررسي چالش هاي مطرح محيط زيست، حفاظت ميراث فرهنگي و گردشگري سازگار با محيط زيست در سراسر جهان و چگونگي غلبه بر اين چالش ها از طريق گردشگري اسلامي اختصاص يافته است. وانگهي، اين مقاله نقش گردشگري اسلامي در حفظ محيط زيست و حفظ اين ميراث براي آيندگان و همچنين چگونگي دستيابي به اين مهم را مورد بررسي قرار خواهد داد.

رابطه بین کیفیت خدمات و رضایت گردشگران مذهبی از امكانات رفاهي- اقامتي شهر مشهد

امروزه، بسیاری از کشورها تلاش کرده اند تا صنعت گردشگری خود را به دلیل پتانسیل آن در کمک به اقتصاد ملی از طریق درآمد هاي ارزي آن، بین المللی سازند. منافع اقتصادی حاصله از توسعه صنعت گردشگری بین المللی شامل درآمدهای مالیاتی، افزایش اشتغال و ساير منابع عايده مي شود (آرشر، 1995). بررسي روابط مابين کیفیت خدمات و رضایت گردشگران مذهبی براي مديران مراكز رفاهي- اقامتي مسئله ي خطير است چرا كه روابط تجاري امروز نيازمند دقت، کارایی و اثربخشی در کمترین زمان و با کمترین هزینه هستند. مشهد يكي از شهرهاي بزرگ ايران محسوب مي شود كه به خاطر پيشينه ي تاريخي آن داراي جاذبه است. جمعيت اين شهر 3 ميليون نفر بوده و به خاطر وجود مبارك حضرت رضا (ع) تقريبا هرساله 20 ميليون زائر به شهر مشهد، مذهبي ترين شهر ايران و محل بارگاه حضرت رضا (ع) سفر مي كنند. شهر علاوه بر موقعيت مذهبي خود، نقطه عزيمت گردشگران به خراسان يا به سمت تركمنستان و افغانستان نيز به شمار مي رود. اين بررسي نگاهي به رابطه مابین کیفیت خدمات و رضایت گردشگران مذهبی خواهد داشت. علاوه بر اين، اين تحقيق اطلاعات لازمي را فراهم می کند که می توان با آن صنعت گردشگری علي الخصوص آینده ي امكانات رفاهي- اقامتي با ایجاد راهکاري مشترک یا توافقي جهت گسترش بهتر حس وظيفه شناسي و رضایت مندي در صنعت مهمان نوازی در شهرستان مشهد را حمايت نمود. نويسنده اين مقاله با روش جمع آوریداده هایکمی وثانویه از اينترنت، مجلات، و كتب چاپي به عنوان منابع مرجع استفاده خواهد نمود. با وجود اين كه ايران از ديدگاه جاذيه هاي تاريخي و گردشگري در ليست ده كشور برتر دنيا قرار دارد اما سهم ايران از درآمدهاي صنعت گردشگري جهان تنها 0.04% است (جام، 2006). ما بايد متغیرهایی را كه گردشگران مذهبی در شهرستان مشهد تحت تاثیر قرار مي دهند، به منظور بهبود صنعت مهمان نوازی در این شهر مورد مطالعه قرار دهيم.

كليد واژه ها:کیفیت خدمات، گردشگران مذهبی،  امكانات رفاهي- اقامتي، شهرستان مشهد

فضاي معنوي اماكن ديدني : نقش گردشگري مذهبي در تمدن اسلامي ؛ تحليلي بر چالش ها و چشم اندازها

گردشگري مذهبي مبحثي است كه به شدت مورد حمايت اسلام قرار دارد. در دو منبع قرآن و حديث بر اهميت سفر به دلايل گوناگون، تأكيد و برتمامي مسلماناني كه تمكن دارند رفتن به حج واجب شده است علاوه بر اين زيارت اجباري، به مسلمانان نيز توصيه شده است كه به دلايل مختلف از جمله تجارت و تفريح سفر كنند.

جهان اسلام بر مبناي اين اصول اسلامي و به واسطه شخصيت هايي نظير ابن بيتوته سهم بزرگي در پيشرفت تمدن اسلامي داشته است كه مبتني بر خاطرات مفصل سفرهاي آنان مي باشد. در اين مقاله به تاثير اين گردشگران همانگونه كه در دنياي اسلام محسوس است؛ پرداخته مي شود.

به طور كلي، گردشگري همان اندازه كه در احياي روحي موثر است؛ نقش اجتماعي، سياسي و اقتصادي مهمي نيز در توسعه فرهنگ اسلامي و ديگر فرهنگ ها دارد. اين نقشها در حال حاضر كاملا مشهود مي باشند.

حج و زيارت نه تنها منشا پيشرفت معنوي است بلكه به منزله نقطه اي است كه همه مسلمانان از سراسر جهان با زمينه هاي كاملا متفاوت در آن ذوب شده و يكي مي شوند.

به رغم وجود چنين مزايايي و به دلايل بسياري گردشگري مذهبي قادر به تحقق بخشيدن به حداكثر پتانسيل خود نبوده است.

بنابراين اين مقاله به دنبال تجزيه و تحليل رابطه بين گردشگري و حفظ آيات قرآن و روايات اسلامي بر اساس موضوع مي باشد. اين مقاله، علاوه بر توجه به نقش و مزيت گردشگري مذهبي، در ميان ساير چالش ها به تحليل چالش هاي پيش رو نظير چشم انداز اجتماعي مخدوش، تهديد تروريسم، مباحث اقتصادي و فقدان شبكه هاي اصلي گردشگري پرداخته و راه حلهايي پيشنهاد مي كند. همچنين به نقش آموزش عمومي و تربيت مديران اين صنعت و امكان ايجاد يك شبكه گردشگري و معرفي اكوسيستم پرداخته شده است.

توسل محض (حضور ذهن) در زيارت حرم ائمه

لیاکات تکیم (دانشگاه مکمستر کانادا)

اين مقاله به بررسي زيارت )ديدار) شيعه از حرم امامان و ساير اعمال عبادي مربوط به زيارت مي پردازد. مقاله در زمينه تفاوت اصولي و برجسته آداب و اعمال شيعه در حرم امامان با آنچه صوفي ها در موقع زيارت حرم مردان مقدس خود انجام مي دهند بحث مي كند. مقاله در اين زمينه كه مجتمع حرم از ديدگاه مکتب شيعه آميزه اياز منابع موروثي، بركت،نيروهاي غير عادي،نمازها،تجمعات معنوی و مكاني براي ابراز گله مندي هاي سياسي – اجتماعي مي باشد نيز بحث مي كند. مراسم عبادي مختلف در حرم،امكان مواجهه احساسي با شخصيت هاي مقدس را براي پيروان شيعه فراهم مي آورد. اين آداب مذهبي همچنين به خلق مجرد و اجراي دوباره حوادث مقدس تاريخي شيعه پرداخته و زمينه ساز همبستگي و وحدت شيعه،علي رغم تفاوت هاي نژادي قوميتي و زمينه هاي فرهنگي متفاوت مي شود. علاوه بر اينها زيارت با مشخص كردن حدود بين كساني كه دوستدار و غمخوار خانواده پيامبر هستند و نيستند، به جلب و ایجاد مرزبندي فرقهاي كمك مي كند.

جلوه برجسته و نمايان فقه شيعه دوازده امامي اعتقادي است كه، بر اصل جذبه الهي موروثي استوار است،امام مرجعيت جامع (ولايت) حضرت محمد را به ارث مي برد (دباشي 1989-38-42). آنچه از اين اصل منتج مي شود اين است كه امام برگزيده الهي است، معصوم است و داراي علم خارق العاده مي باشد. مرجعيت و وجاهت امام از توان شفاعتي و توانائي هاي خاصي تعبير و تفسير، زهد و عباداتوي نيز استنباط مي شود.

جداي از مرجعيت جامع، امام نيروهاي باطني و محرمانه پيامبر را نيز به ارث مي برد. توانائي هاي معنوي امام به نحو گسترده اي وي را قادر به فهم الهي گونه و تجربه كردن ارتباط هاي نزديك با پروردگار نموده و به مرد مقدسي تبديل مي كند كه قادر به رقابت با قدسين صوفي مي باشد. (1) مرجعيت و ولايت امام از معجزات، كه حاكي از قدرت خارق العاده وي مي باشد نيز استنباط مي شود. به عنوان مثال نقل شده كه امام موسي كاظم(799)، امام هفتم شيعيان همچون موسي(ع) در گهواره سخن مي گفتند. (کولياني ان – دي: 86). امام پنجم، امام محمد باقر (ع) (737-733) نيز بنا بر اخبار رسيده علم غيب داشته (كاشي 1969:359) و توانسته اند يكي از مريدان نابينا را بينا كنند، ابوبصير ال اسدي (767)/ (ال صفار 1983:269) از امام باقر نيز گزارش شده مرده را زنده كرده است (الصفار 1983-269). برخي ديگر از روايات حاكي از اين است كه ائمه توانستهاند بسيار راحت طي العرض داشته باشند، شفا دهند و روي آب راه بروند (امير معزي 1994:94-95)اعمال معجزه گونه محسوس ترين و پر شمارترين مقوله ها از توانائي هاي فوق طبيعي امام و جزحياتيتشخیص ولایت اوست.معجزات امام به عنوان مدرک واقعی که ایشان حضرت حق را تجربه کرده و در قبال ايمان و تقوا و دلدادگيش (نمازش) از جانب حق به مرجعيتو ولايت معنوي و مادي مجهز شده است تلقی می شود. اعتقاد شيعه به ولايت و تقدس ويژه امامان، منجر به عموميت يافتن ديدارها و پرستش (زيارت و احترام كردن) اماكن دفن امامان شده.(2) اين مقاله به بررسي ديدار از حرم ائمه و ساير آداب مربوط به زيارت مي پردازد. بحث بنده اين است كه آداب شيعه در حرم امامان اصولا با آنچه صوفيان در ديدار از حرم قديسين خود انجام مي دهند متفاوت است.

تشرف به حرم ائمه

اعتقاد شيعه به ولايت محض امامان (دباشي 1989: 38-42)و توانائي هاي خارق العاده ايشان به رشد اعتقاد به اماكن مقدس بويژه مكانهائي كه اين مردان مقدس مدفون شده اند شده است. مرجعيت و تقدسی كه ملازم امامان است به اماكني كه جسم ايشان را در بر گرفته، انتقال يافته، چرا كه اعتقاد بر اين است كه معنويت امام در فضاي مكاني كه بوجود ايشان تقدس يافته متجلي مي باشد. لذا زيارت حرم امامان بدليل بوجود آوردن امكان مواجهه با چهره های مقدس، مهم تلقي مي شود. زائر قادر به تجربه كردن مردان مقدس در حرم مي باشد.

آرامگاههاي سرزمين شام در سفرنامه ناصرخسرو و ابن جبير اندلسي

قرآن كريم مسلمانان را به سير وسفر تشويق كرده چه به منظور اداي فريضه حج و يا به هدف كسب منافع مادي و معنوي براي شخص مسلمان و يا جامعه اسلامي (مانند سفر جهت تجارت حلال ، تحقيق و جستجو در دين و يا كسب تجربه و عبرت آموزي ).

امثال اين تعاليم و آموزه هاي قرآني تاثير برجسته اي در پيدايش ادبيات سفرنامه نويسي و تكوين آن داشته و به فرهنگ اسلامي كه داراي ارزش هاي تاريخي ، اسنادي و زيبايي شناسانه است غنا بخشيده است البته كشف گنج هاي ادبيات سفرنامه نويسي جز از طريق پژوهش هاي جدي و مطالعات دقيق امكان پذير نمي باشد .

سفرنامه ناصر خسرو اديب ايراني و ابن جبير عربي اندلسي از درخشان ترين نمونه سفرنامه هاي اسلامي در دو قرن 5 و 6 هجري مي باشند . هر دو نويسنده به قصد اداي فريضه حج سفر كردند ، سپس فرصت را غنيمت شمرده و سفر خود را براي بازديد از سرزمينهاي اسلامي ، اطلاع از اوضاع و احوال ملتهاي مسلمان ، ارزش ها و اداب و رسوم انها ،معماري ، زيارتگاههاي آنها و آرامگاههاي انبياء و اولياي بزرگ الهي ادامه دادند .

با توجه به اينكه سرزمين شام – كه امروزه شامل فلسطين ، سوريه ، لبنان و اردن مي باشد – سرزمين انبياء و صالحين است و اهميت زيادي در تاريخ اسلام دارد لذا اين پژوهش با روش توصيفي، تحليلي و مقايسه اي به بررسي نوشته هاي اين دو اديب ضمن سفروبازديد شان از زيارتگاهها و اماكن مقدس سرزمين شام پرداخته، ضمن اينكه حقايق شگفت انگيزي را آشكار مي سازد و معلومات مفيدي را از طريق مقايسه بين نوشته هاي اين دو گردشگر با وجود اختلاف ديدگاه هايشان ارائه مي دهد .

ناصر خسرو سفر خود را از شرق جهان اسلام و ابن جبير از غرب آغاز كرده است.

و نيز براي پژوهشگر اين امكان وجود دارد كه با تامل در اين دو سفرنامه مسائل مربوط به آرامگاههاي سرزمين شام و اماكن مقدس آنجا را در گذشته و حال مقايسه كند .

كلمات كليدي: ادبيات سفر و سفرنامه نويسي ، آرامگاههاي سرزمين شام ،گردشگري ديني ، ناصر خسرو و ابن جبير اندلسي

نقش گردشگري و زيارت در تحكيم پايه هاي وحدت مسلمانان

گردشگري و سفرهاي ديني اساس وحدت اعتقادي مسلمانان

خالد محي الدين

خداوند متعال در قرآن كريم به اين بحث اشاره داشته وچنين اورده است: ‹‹ توبه كنندگان عبادت كنندگان سپاسگزاران وگردشگران ››

مفسران نيز درمورد معناي كلمه ( السائحون ) كه در آيه 112 سوره توبه به ان اشاره شده است اختلاف نظر دارند . گروهي بيان كرده اند كه سياحت ، دقيقا همان سير و سفر در زمين به هدف انديشيدن در عجايب و شگفتي هاي خلقت خداوند است بدين طريق ايمان ويقين به خداوند متعال تقويت مي گردد .

بنابر كلام خدا متعال كه مي فرمايد چهار ماه در زمين به سياحت بپردازيد. 

تمدن اسلامي نيز شاهد سفرهاي ادبا و علما و دانشمندان و جغرافيداناني است كه شهر و ديار خود را ترك كرده و جان خود را به خطر انداختند تا در زمين و اطراف آن به سير و سفر بپردازند و مجهولات را كشف نمايند .

البته با توجه به تعدد اهداف و وسايل، سفرها نيز متعددند .

مثلا با توجه به وسايل سفرها به دو دسته زميني و دريايي تقسيم مي شوند كه جديدا سفرهاي هوايي و فضايي نيز به ان اضافه شده است.

اما با توجه به اهداف ، سفرها به ديني ، تجاري ، علمي وتفريحي تقسيم مي شوند.

راز ، سفرهاي قديمي مكتوب به زبان هاي فارسي ، تركي يا عربي فقط به اهميت اطلاعاتش نيست بلكه بالاتر از ان است وبه ارزش و عظمت زبان و رواني نثر آن مي باشد. به طوري كه سفرنامه نويس مشاهدات و تجارب خود را با عباراتي زيبا و سرشار از سرزندگي مي نويسند . و اينگونه است كه از ديگر روزنامه نگاران متمايز مي شود ، روزنامه نگاراني كه مشاهدات خود را از سرزميني هايي مورد بازديد شان با زبان ساده مطبوعاتي مي نويسند..

 اهميت سفر نيز بنابر نظر فيلسوف انگليسي (فرنسيس بيكون ) اينچنين بيان شده است. ‹‹ سفر آموزشي براي كوچكترها و تجربه اي براي بزرگترها ست ›› .

اما شيخ حسن عطار معتقد است كه سفر ‹‹ آينه عجايب و ترازوي تجربه ها است ›› .

در حالي كه اديب فرانسوي ‹‹سافراي ›› معتقد است كه سفر باعث فرهنگ سازي انسانها مي گردد .

شاعر انگليسي (ت ، س ، اليوت ) نيز تمام بشريت را به سير و سفر فرا مي خواند . و چنين مي گويد اي مردم به سير و سفر بپردازيد ،چون شما بعد ازسفر ، با ان فردي كه قبل از ان بوديد فرق مي كنيد وديگر همان شخصي نخواهيد بود كه قبل از ان بوديد .  ( منتديات أتباع المرسلين: www.ebnmaryam.com ) ] .

سفرهاي علمي و ديني نيز از مهمترين پايه هاي وحدت واتحاد اسلامي است چون با مشاهده يقيني عادات و تقاليد ملتها ديگر مجالي براي شك وترديد باقي نمي ماند .

اكنون نيز مواجه هستيم با عده اي كه در احكام خود بر دولتهاي عربي و اسلامي اعتماد وتكيه دارند ولي مطابق تبليغات صهيونيستي تصنيف وتاليف مي كنند و بدين وسيله هر كدام از مسلمانان را كه بخواهند گمراه مي سازند و جنگهايي را برپا مي كنند كه ميليونها نفر را به كشتن مي دهد. مثل جنگ عراق و ايران .

كه برطبق طرح و برنامه صهيونيستها، اغفال تبليغاتي يكي از مهمترين بهانه هاي اين توطئه بود .

لذا در اين بحث نيز روشن مي شود كه شيوه علماي بزرگ مسلمان اعم از سني و شيعه و خوارج اباضي و صوفي اين بود كه از غرب به شرق و از شرق به غرب و از خليج به حجاز و شام رفت وامد مي كردند تا علم بياموزند و گردش ديني انجام دهند و ريشه هاي ارتباط بين مسلمانان را تقويت كنند.

قصه امام شافعي و سفر او از عراق به مصر و امام ابوحامد غزالي و جابجايي اش از دولت خلفاي عباسي به دولت شيعي فاطمي براي زندگي و در عصر جديد جابجايي علماي شيعه مثل كاشف الغطاء و قمي به مصر نمونه مطالبي است كه بيان داشتيم .

و از نتايج اين سفرها نيز مي توان به انجمن تقريب اشاره كرد.

سيد جمال الدين افغاني سفرهايي به سرزمين عراق داشت .

 از علماي سني نيز احمد اميني سفري به عراق داشت و همين امر در اواخر عمرش مسير نوشته ها وكتابهايي را كه پيرامون شيعيان مي نوشت تغيير داد.

نتيجه مي گيريم در مقابل ما راه و روش و منهجي است كه قرآن آن را پايه گذاري كرده است.

 خداوند متعال مي فرمايد : ‹‹ بگو در زمين سير و سفر كنيد تا در مخلوقات خداوند به تفكر بپردازيد .

يعني خداوند متعال به بندگان خود دستور داده است تا به سفر بپردارند.

اين تحقيق و پژوهش نيز به چند محور تقسيم شده است :

محور اول : سفرهاي غربي ها به شرق از طريق سرزمين مصر

محور دوم : سفرهاي شرقي ما به غرب

محور سوم : سفرهاي شيعيان خليج به جهان عرب به هدف تقريب و نزديكي مذاهب اسلامي و مسلمانان با همديگر.

و در نتيجه مسلمانان اتفاق نظر دارند كه احكامشان قطعي بود ولي با از هم گسيخته شدن رشته هاي ارتباط بين مسلمانان با اولين جنگ صليبي در قرن 11 ميلادي (ششم هجري) وايجاد مدرسه ابن تيميه و شروع موج حركت و دوستي بين مسلمانان اكثر مسلمانان در علم خود تكيه واستناد مي كردند بر افرادي كه در بحث ها و سخنان خود مظنون و مردد بودند چرا كه انها در اين دوره زماني بين سرزمينهاي جهان اسلام سير و سفر نمي كردند تا در مورد دين و آئين آنها به يقين برسند و عادات و تقاليدشان سالم باشد حتي دشمن نتواند انواع فتنه هارا بين آنها ايجاد نمايد .

لذا با ادامه اشتغال سرزمينهاي جهان اسلام و سقوط آنها ، افرادي كه در نوشته هاي خود بر نويسندگان و انديشمندان ناشناخته تكيه و اعتماد مي كردند باعث شدند بين دو گروه مسلمان سني و شيعه به مرور اختلاف و تفرقه ايجاد شود. و مهمترين اهداف صهيونيزم جهاني يعني گمراه ساختن مسلمانان ويا نابود كردن انها محقق گردد .

 در قرآن نيز در مورد آنها چنين آمده است : بسياري از اهل كتاب دوست داشتند كه اي كاش ايمان شما را از بين ببرند تا به جرگه كفار بپيونديد و اين به خاطر حسادتي بود كه به شما داشتند .

ولي با اين شيوه علمي در گردشگري ديني راه عملا بر آنها بسته مي شود.

 خداوند متعال مي فرمايد : (بگو در زمين سير و سفر كنيد ).